جام جم آنلاین: نمایشگاه «جست‌وجوی ایران» با کاوش در آثار گنجینه موزه هنرهای معاصر تهران، طی روز‌های اخیر در موزه هنرهای معاصر تهران افتتاح شده است. وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در بازدید از این نمایشگاه، آن را دارای سه مؤلفه معنویت ایرانی، عقلانیت ایرانی و مدارای ایرانی دانسته و به این مسأله اشاره کرده که ایران به‌واسطه قرار گرفتن در چهارراه جغرافیایی جهان، همواره روحی جست‌وجوگر و گفت‌وگوگر داشته که با مواجهه با فرهنگ‌های دیگر، صیقل خورده و قالب‌های گوناگونی یافته است. نمایشگاه جست‌وجوی ایران با توجه به جایگاه ملی گنجینه موزه در تاریخ هنر معاصر ایران، به تجربه‌های متفاوت هنرمندان از ایران می‌پردازد و بیش از صد اثر از مجموعه هنر مدرن ایرانی با آثار هنرمندانی همچون سهراب سپهری، پرویز کلانتری، حسین زنده‌رودی، فرح اصولی، رضا مافی، محمد احصایی، بهمن محصص و دیگران را در معرض دید علاقه‌مندان قرار داده است.
تلنگری به موجودیت کنونی اندیشه ایرانی
بهرام کلهرنیا، هنرمند درباره این‌که چرا در سال‌های اخیر، مقوله هویت ملی بیش از پیش در جامعه ما پررنگ شده است، می‌گوید: ایران برای همه ما همیشه مهم بوده است. این مسأله حکایت دیروز و امروز نیست و به وقایع سیاسی اجتماعی اقتصادی و بحران‌های روز هم مربوط نمی‌شود. اما در این‌که مردم ما امروز بیش از گذشته به ارزش بوم و جایگاه فرهنگی خود پی برده‌اند شکی نیست، اگرچه این دلبستگی در دوره‌هایی به فراخور شناخت عامه مردم، شدت و ضعف داشته است. با وجود آن‌که ما همیشه ملتی صلح‌جو بوده‌ایم، اما امروز که در معرض ستم پلید جنگ و نظام‌های حاکم و تورم قرار گرفته‌ایم، این بیداد مردم را بیدار کرده تا با دیدگاه‌ها و زاویه نگارش‌های مختلف به مقوله هویت ملی نگاه کنند. ایرانی بودن هویت ماست و هرکس براساس ذائقه خود می‌کوشد این مؤلفه را در بحران‌ها بیشتر منعکس کند تا ذات فرهنگی‌اش را به‌درستی بشناسد. دست‌اندرکاران برگزاری این نمایشگاه با چنین نام‌گذاری‌ای، خواسته‌اند انگیزه‌ای که در خودشان جاری بوده را به نمایش بگذارند و از این رهگذر، تلنگری به موجودیت کنونی اندیشه ایرانی بزنند و به مخاطب بگویند بیا و ببین که در این جست‌و‌جو، به چه چیز‌هایی دست خواهیم یافت. نمایشگاه کنونی برگزیده‌ای از گنجینه‌های هنری و فرهنگی ما را به نمایش گذاشته است؛ آثاری که در هریک می‌توان رد پایی از ایران فرهنگی را دید و روایت شخصی هنرمندان از این هویت را بر بوم مشاهده کرد.
درواقع می‌توان گفت، کیوریتور‌های این نمایشگاه با نگاهی موشکافانه نسبت به ذات فرهنگی ایران، آثاری را در معرض دید مخاطب قرار داده‌اند که اندیشه‌ای در ورای هرکدام از آنها قرار دارد. به‌طوری‌که تماشای هر اثر در این نمایشگاه به مثابه مواجه‌شدن با لهجه‌های مختلف است و هر تابلو گویشی درباره امری انسانی و مهم قلمداد می‌شود و تبار وجودی ایران را یادآوری می‌کند. از این‌رو، برگزارکنندگان، عنوان این نمایشگاه را جست‌وجوی ایران انتخاب کرده‌اند. در بطن این نام‌گذاری می‌توان به نقاشی‌های هنرمندانی، چون پرویز کلانتری و مارکو گریگوریان برخورد که به مدد کاهگل روی بوم، مدنیت شهرهایی، چون یزد، اصفهان و کاشان را تصویر کرده‌اند. یا وقتی هنرمندی مانند رضا مافی، قلم در مرکب می‌زند و با آن رفتار‌های شریف خود، چرخش خط را روی بوم رها می‌کند، به نوعی شکوه و افتخار ایران را به تصویر می‌کشد. هرچند بر این باورم که ما گذشته‌مان را به درستی نمی‌شناسیم و نمایشگاه‌هایی از این دست می‌تواند در شناخت و معرفی زوایای کشورمان نقش زیادی داشته باشد.
نیازمند تحول و دگردیسی در هنر معاصر هستیم
این هنرمند با اشاره به این‌که لازم است در درجه اول هنرهای سنتی و پراصالت خود را بشناسیم تا بتوانیم به خلق آثار جدید دست بزنیم ادامه می‌دهد: هرچند به نظر می‌رسد هنر ما در سال‌های اخیر دچار سکون و رکود شده و این جمله شاید به مذاق بعضی خوش نیاید. نشانه‌های این رکود در گالری‌ها و در برخی نمایشگاه‌ها به چشم می‌خورد. گویا ما روزگار انتزاع را می‌گذرانیم که این هم شاید بشارت از یک دگردیسی و تحول‌خواهی در هنر باشد.
آثار این نمایشگاه تا زمانی که در گنجینه موزه نگهداری می‌شدند، از نظر‌ها دور مانده بودند؛ اما با انتقال به دیوار‌های نمایشگاه، فرصتی برای بازخوانی تاریخی آنها فراهم شده است. اگرچه، می‌توان در جریان برگزاری این نمایشگاه، تور‌هایی را در موزه برپا کرد تا به‌وسیله آن، مردم درباره چیستی هر تابلو بیشتر آگاه شوند. من همواره بر این باور بوده‌ام که مردم نباید تابلو را صرفا شیئی برای تماشا یا یادآوری خاطرات بدانند، بلکه باید آن را بخشی از هویت و تاریخ ببینند. بر همین اساس، موزه نیز باید از رویکرد شیءمحور به رویکردی فعالیت‌محور تغییر جهت دهد؛ رویکردی که خوشبختانه در نمایشگاه جست‌وجوی ایران تحقق یافته است.
از هنرهای اصیل خود فاصله گرفته‌ایم
کلهرنیا در پاسخ به این سؤال که این نمایشگاه توانسته در تصویر کردن زوایای ناگفته هنر ایران تاثیرگذار باشد نیز می‌گوید: با برپایی یکی دو نمایشگاه نمی‌توان به چنین باوری دست یافت؛ برای تحقق آن، باید گنجینه‌های کهن خود را بیش از پیش در معرض دید عموم قرار دهیم. گویی باید سراغ بقچه‌های مادربزرگ‌های‌مان برویم و در میان آثار خاطره‌انگیز، ناگهان با معنایی دیگر از هویت خود روبه‌رو شویم؛ هویتی کهن، اصیل و فراموش‌شده که هنوز عطر انسانیت و شرافت را با خود دارد.
به‌طور قطع، بخشی از این آثار در موزه‌های ایران باستان و آبگینه قابل رویت است. همین‌طور هنر سقاخانه‌ای که با رخت بربستن سقاخانه‌ها از کوی و برزن شهرهای‌مان، به‌تدریج در غبار فراموشی فرو رفته است. حال آن‌که این هنر ظرفیت گسترده‌ای برای بازخوانی تاریخ ایران، یادآوری خانه‌های قدیمی و زنده‌کردن خاطره شمع‌هایی دارد که روزگاری نشانه‌ای از راز و نیاز با پروردگار بودند. واقعیت این است که امروز از هنرهای اصیل خود فاصله گرفته‌ایم. نمایشگاه‌هایی از این دست می‌توانند با بهره‌گیری از شیوه‌های نوین پردازش، زمینه بازخوانی این هنر‌ها را فراهم آورند و با تکیه بر منش و اندیشه‌ای تازه، این میراث به‌فراموشی‌سپرده‌شده را در معرض دید نسل جوان قرار دهند؛ هرچند در مجموع، همچنان جای آثار نوآورانه‌ای که با رویکردی ایرانی خلق شده باشند، در عرصه هنر خالی است.
فرصتی برای رویارویی مخاطب با تجارب متفاوت هنری
حسین گنجی، یکی از کیوریتور‌های نمایشگاه نیز در پاسخ به این سؤال که اساسا نمایش بخشی از گنجینه موزه هنرهای معاصر چقدر توانسته در انعکاس ایران امروز مؤثر باشد می‌گوید: هر مطالعه و پژوهشی به جامعه آماری مشخصی نیاز دارد. ما نیز برای بررسی نگاه هنرمندان به هویت خود، آثار موجود در گنجینه را به‌عنوان جامعه آماری پژوهش در نظر گرفتیم.
ارتباط این آثار با اکنون در پرسش‌هایی است که همچنان با آنها زندگی می‌کنیم: تعلق به سرزمین چگونه بیان می‌شود؟ تجربه بومی چگونه به زبانی تازه در هنر می‌رسد؟ چه کسانی در تصویر ایران حضور دارند و جای چه تجربه‌هایی خالی است؟ مخاطب امروز می‌تواند منظره، خط یا حتی اثری انتزاعی را با این پرسش‌ها دوباره ببیند. مخاطب در مواجهه با این آثار، تصور خود از ایران را با تجربه‌های متفاوت هنرمندان می‌سنجد. میزان تحقق این برداشت را باید از مواجهه و گفت‌و‌گو با مخاطبان شناخت. در استیتمنت نمایشگاه نیز اشاره کردیم که در میان آثار گنجینه کوشیده‌ایم به چگونگی حضور ایران در تجربه هنرمندان نزدیک شویم.
نوآوری در عین پیوند با فرهنگ و تجربه‌های بومی
او در پاسخ به سؤال دیگری درباره این‌که در سال‌های اخیر به‌ویژه در دو سال گذشته و در فاصله جنگ‌هایی که اتفاق افتاده مقوله هویت ملی نزد جامعه و هنرمندان پررنگ‌تر از گذشته شده است، به نظر شما برگزاری این نمایشگاه چقدر می‌تواند در انعکاس این مقوله به‌خصوص نزد نسل جوان تاثیرگذار باشد نیز اضافه می‌کند: در مواجهه با جنگ و تهدید، توجه به سرزمین و سرنوشت مشترک، طبیعتا پررنگ‌تر از همیشه است. موزه می‌تواند فرصتی فراهم کند تا این احساس با شناخت تاریخ و تنوع فرهنگی همراه شود و البته جنبه آموزشی آن باید پررنگ‌تر هم باشد. برای مخاطب جوان، دیدن این‌که هنرمندان چگونه با میراث خود کار کرده‌اند، اهمیت دارد: چه چیزی را تغییر داده‌اند و چگونه زبان تازه‌ای ساخته‌اند. تعلق به ایران در این تجربه‌ها می‌تواند با پرسشگری و نقد همراه باشد. دغدغه نمایشگاه نیز سابقه‌ای طولانی‌تر از شرایط امروز دارد؛ همان مسأله نوآوری در عین پیوند با فرهنگ و تجربه بومی همچنان هم موضوع بحث و گفت‌وگوست. امیدوارم مخاطب جوان در این مسیر امکان مشارکت ببیند و احساس کند او نیز می‌تواند در ساختن تصویر امروز ایران سهم داشته باشد.
چیدمان تازه آثار گنجینه؛ بهانه‌ای برای طرح سؤال نسل کنونی
این‌که وجه تسمیه «جست‌وجوی ایران» و نمایش آثاری از بزرگان عرصه تجسمی چقدر می‌تواند بیانگر هنر معاصر ما باشد سؤال دیگری است که با او در میان می‌گذارم. گنجی در پاسخ به این سؤال نیز می‌گوید: ادامه عنوان تعیین‌کننده است و جست‌وجوی ایران تنها نیست: «جست‌وجوی ایران در گنجینه موزه هنرهای معاصر تهران». این عبارت، محدوده پژوهش و ادعای نمایشگاه را روشن می‌کند. «جست‌و‌جو» نیز یعنی معنای ایران را در مواجهه با آثار و تفاوت‌های‌شان پی بگیریم و اجازه دهیم نتیجه با تصور اولیه‌مان متفاوت باشد. از نظر تاریخ هنر، بخش مهمی از این آثار به هنر مدرن تعلق دارند. باید میان «نمایش هنر تولیدشده در زمان حاضر» و «مواجهه امروزین با آثار گذشته» تفاوت گذاشت. کار ما بیشتر در معنای دوم قرار می‌گیرد. چیدمان تازه، جایگاه تاریخی اثر را دگرگون نمی‌کند، اما می‌تواند مسأله‌ای از امروز را در برابر آن قرار دهد. این‌که موزه طی دو دهه اخیر، به دلایل مختلف، نتوانسته است آثار هنر معاصر را در خود جای دهد، خود مساله‌ای است که در دل چنین نمایشگاه‌هایی آشکار می‌شود. از همین رو، پیگیری دغدغه‌های هنر معاصر بیش از آن‌که بر عهده موزه‌ها باشد، باید از مسیر گالری‌ها و نمایشگاه‌های خارج از موزه دنبال شود؛ مسیری که همچنان جریان دارد.
این کیوریتور درباره چیدمان نمایشگاه نیز توضیح می‌دهد: چیدمان براساس توالی دوره‌های تاریخی نیست. آثار در هفت بخش پرسش‌محور قرار گرفته‌اند: سرزمین، انسان، خط، گذشته و اسطوره، نشانه‌های آیینی و مردمی، اشیا و در پایان، آثاری که بازشناسی نشانه‌های آشنا در آنها دشوارتر می‌شود. در هر بخش، امکان مقایسه پاسخ‌های متفاوت به یک مسأله فراهم شده که مخاطب را در این برداشت و همراهی و پرسشگری آزاد گذاشته است. سابقه نمایش یک اثر، ظرفیت خواندن آن را تمام نمی‌کند. البته بازنمایش زمانی موجه است که رابطه یا پرسش تازه‌ای پیش بکشد. در بخش خط، آثار این هنرمندان امکان مقایسه نسبت نوشتار با خوانایی، ریتم و ساختار تصویر را فراهم می‌کنند. نقل‌قول‌های مستند نیز به این جهت و برای این حضور دارند و کمک می‌کنند انتخاب‌های هنرمند را دقیق‌تر بفهمیم. تازگی این مواجهه در شیوه دیدن و همنشینی آثار است. درباره نسل‌های جدیدتر، باید سه وضعیت را جدا کرد: نبود اثر در گنجینه، حضور محدود دوره‌هایی از کارنامه هنرمند، و کنار گذاشته‌شدن اثری در انتخاب همین نمایشگاه. مسئولیت مورد سوم با کیوریتورهاست و دو مورد نخست به تاریخ و سیاست گردآوری طی سال‌های گذشته موزه مربوط می‌شوند. محدودیت گنجینه بر انتخاب ما اثر گذاشته، اما انتخاب‌های خودمان هم حتما قابل نقدند.
بازخوانی هنر معاصر یکی از وظایف موزه است
او در پاسخ به سؤال دیگری مبنی بر این‌که اتکا به آثار بزرگان به این معناست که نقاشی امروز ما هنوز به جایگاهی نرسیده که بتوان آن را در معرض داوری مخاطب قرار داد نیز می‌گوید: دامنه یک مجموعه یا انتخاب یک نمایشگاه، معیار کافی برای داوری درباره وضعیت نقاشی امروز نیست. اساسا نقاشی امروز را باید در گالری‌ها دید و نه در موزه‌ها. آثار جدید باید با توجه به مسأله‌ای که طرح می‌کنند، کیفیت صورت‌بندی آن و امکاناتی که به تجربه هنری اضافه می‌کنند بررسی شوند. شباهت به زبان هنرمندان تثبیت‌شده نیز نباید شرط اعتبار آنها باشد، بازخوانی هنر مدرن و معاصر یکی از وظایف موزه است. پژوهش، گردآوری و نمایش هنر در حال شکل‌گیری هم به همان اندازه نیازمند برنامه است. قاب خالی پایان نمایشگاه، محدودیت روایت ما را یادآوری می‌کند و ما خود بدان اذعان داشتیم. این فقدان‌ها باید مورد بررسی واقع شوند و به تصمیم‌هایی درباره گردآوری، نمایش و همکاری با مجموعه‌های دیگر برسند. گنجینه برای زنده ماندن، به ارتباط مستمر با هنرمندان و تجارب تازه نیاز دارد.
