هنگام حمله صرع چه کنیم؟ راهنمای کمک به بیمار و روش‌های کنترل بیماری
صرع یک بیماری عصبی است که می‌تواند باعث تشنج‌های مکرر شود. دانستن اقدامات درست هنگام حمله صرع و پرهیز از باور‌های نادرست درباره تشنج، به حفظ جان بیمار و جلوگیری از آسیب‌های احتمالی کمک می‌کند.
جام جم آنلاین - صرع از بیماری‌های عصبی شایع است که در اثر فعالیت الکتریکی غیرطبیعی و ناگهانی سلول‌های مغزی ایجاد می‌شود. این اختلال می‌تواند در هر سنی بروز کند و شکل‌های مختلفی داشته باشد. همه حملات صرع به صورت افتادن روی زمین و لرزش شدید بدن اتفاق نمی‌افتند. گاهی بیمار برای چند ثانیه خیره می‌شود، پاسخ نمی‌دهد یا حرکات تکراری و غیرارادی انجام می‌دهد.
تشنج ممکن است برای اطرافیان ترسناک باشد، اما حفظ آرامش و انجام چند اقدام ساده می‌تواند از آسیب‌دیدگی بیمار جلوگیری کند. شناخت بیماری و پیگیری درمان نیز نقش مهمی در کاهش حملات دارد.
صرع چیست و چرا اتفاق می‌افتد؟
صرع یک اختلال مزمن مغزی است که با استعداد ابتلا به تشنج‌های مکرر شناخته می‌شود. تشنج در اثر اختلال موقت فعالیت الکتریکی مغز رخ می‌دهد و بسته به ناحیه درگیر، علائم متفاوتی دارد. بعضی افراد هوشیاری خود را از دست می‌دهند و دچار انقباض و لرزش عضلات می‌شوند. در گروهی دیگر ممکن است برای مدتی کوتاه به یک نقطه خیره شوند یا حرکات غیرارادی مانند مالیدن دست‌ها و حرکت دادن لب‌ها داشته باشند.
آسیب‌های مغزی پیش از تولد یا هنگام تولد، ضربه شدید به سر، سکته مغزی، برخی عفونت‌های مغزی، عوامل ژنتیکی و اختلالات متابولیک از علت‌های احتمالی صرع هستند. البته در تعداد قابل توجهی از بیماران علت مشخصی برای بیماری پیدا نمی‌شود. همچنین هر تشنجی به معنای ابتلا به صرع نیست و تشخیص نهایی باید توسط پزشک و با بررسی سابقه بیمار و آزمایش‌های لازم انجام شود.
هنگام حمله صرع چه اقداماتی انجام دهیم؟
مشاهده تشنج ممکن است اطرافیان را مضطرب کند، اما مهم‌ترین کار حفظ آرامش و جلوگیری از آسیب دیدن بیمار است. اگر فردی در اطراف شما دچار حمله صرع شد، اقدامات زیر را انجام دهید:
۱- زمان شروع حمله را ثبت کنید. مدت تشنج اهمیت زیادی دارد. زمان شروع و پایان آن را با ساعت یا تلفن همراه اندازه بگیرید.
۲- وسایل خطرناک را از اطراف بیمار دور کنید. اشیای تیز، لوازم شکستنی و وسایلی را که احتمال برخورد با بدن بیمار دارند کنار بگذارید. اگر فرد در محل خطرناکی مانند کنار خیابان یا نزدیک اجاق قرار دارد، فقط به اندازه لازم او را از خطر دور کنید.
۳- از سر بیمار محافظت کنید. اگر فرد روی زمین افتاده است، یک لباس تا شده یا وسیله‌ای نرم زیر سر او قرار دهید تا هنگام حرکات غیرارادی به زمین برخورد نکند.
۴- لباس‌های تنگ اطراف گردن را آزاد کنید. یقه پیراهن، کراوات یا شال تنگ را شل کنید تا تنفس بیمار راحت‌تر باشد.
۵- حرکات بیمار را متوقف نکنید. دست و پای فرد را به زور نگه ندارید و برای متوقف کردن لرزش‌ها به بدن او فشار وارد نکنید. این کار نه‌تنها تشنج را متوقف نمی‌کند بلکه احتمال آسیب‌دیدگی را افزایش می‌دهد.
۶- هیچ وسیله‌ای داخل دهان بیمار قرار ندهید. گذاشتن قاشق، پارچه، انگشت یا هر وسیله دیگری در دهان بیمار اقدامی خطرناک است. برخلاف یک باور قدیمی، فرد هنگام تشنج زبان خود را نمی‌بلعد. تلاش برای باز کردن اجباری دهان ممکن است به دندان‌ها و فک آسیب بزند.
۷- پس از پایان حرکات تشنجی، بیمار را به پهلو بخوابانید. اگر فرد بیهوش یا کم‌هوشیار است و تنفس طبیعی دارد، او را به آرامی در وضعیت ریکاوری قرار دهید تا ترشحات دهان راحت‌تر خارج شوند. تا زمان بازگشت هوشیاری کامل کنار او بمانید و با لحنی آرام درباره اتفاقی که افتاده توضیح دهید.
۸- تا بازگشت کامل هوشیاری به او آب، غذا یا دارو ندهید. بیمار ممکن است پس از تشنج گیج یا خواب‌آلود باشد و در صورت خوردن یا نوشیدن زودهنگام دچار خفگی شود.
این اقدامات با توصیه‌های مراکز معتبر از جمله مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا و سازمان ملی سلامت بریتانیا مطابقت دارند.
چه زمانی باید با اورژانس تماس بگیریم؟
هر تشنجی به بستری شدن در بیمارستان نیاز ندارد، اما بعضی شرایط به رسیدگی فوری پزشکی احتیاج دارند. اگر حمله برای نخستین بار اتفاق افتاده یا بیش از پنج دقیقه طول کشیده است، باید با اورژانس ۱۱۵ تماس گرفت. تکرار تشنج بدون بازگشت هوشیاری بین حملات، بروز آسیب جدی، اختلال تنفس پس از پایان تشنج و وقوع حمله در آب نیز از موارد نیازمند کمک فوری هستند.
اگر فرد باردار است یا پس از تشنج به وضعیت طبیعی خود بازنمی‌گردد نیز باید فوراً کمک پزشکی دریافت کند. در بیمارانی که سابقه صرع دارند، برنامه درمانی و دستور پزشک درباره زمان استفاده از داروی اورژانسی باید در اولویت قرار بگیرد. این دارو‌ها تنها در صورت تجویز پزشک و آموزش نحوه مصرف باید استفاده شوند.
روش‌های کنترل بیماری صرع چیست؟
صرع در بسیاری از بیماران با درمان مناسب قابل کنترل است. سازمان جهانی بهداشت اعلام کرده است که با مصرف صحیح دارو‌های ضدتشنج، حدود ۷۰ درصد مبتلایان می‌توانند به کنترل کامل حملات و زندگی بدون تشنج دست پیدا کنند. انتخاب دارو به نوع تشنج، سن، وضعیت جسمی و شرایط هر بیمار بستگی دارد و باید توسط متخصص مغز و اعصاب انجام شود.
۱- مصرف منظم دارو‌های تجویزشده
دارو‌های ضدتشنج مهم‌ترین روش درمان برای بسیاری از مبتلایان هستند. مصرف نامنظم یا فراموش کردن دوز دارو می‌تواند احتمال بازگشت حملات را افزایش دهد. بیمار نباید به دلیل بهبود علائم، دارو را خودسرانه قطع کند یا مقدار آن را تغییر دهد. حتی پس از مدتی طولانی بدون تشنج نیز تصمیم درباره کاهش یا قطع دارو باید با نظر متخصص گرفته شود.
۲- خواب کافی و منظم
کم‌خوابی در برخی افراد می‌تواند احتمال بروز تشنج را افزایش دهد. داشتن ساعت خواب و بیداری مشخص و پرهیز از شب‌بیداری‌های طولانی به کنترل بیماری کمک می‌کند. البته میزان حساسیت افراد به کمبود خواب متفاوت است و بهتر است بیمار محرک‌های شخصی خود را بشناسد.
۳- شناسایی عوامل محرک تشنج
استرس، خستگی، مصرف بیش از حد الکل، فراموش کردن دارو و در برخی افراد نور‌های چشمک‌زن می‌توانند با افزایش احتمال تشنج ارتباط داشته باشند. ثبت زمان حملات و اتفاقات پیش از آن در یک دفترچه به بیمار و پزشک کمک می‌کند عوامل محرک احتمالی را شناسایی کنند. نور‌های چشمک‌زن البته تنها در بخشی از مبتلایان محرک تشنج هستند.
۴- پیگیری منظم درمان
مراجعه دوره‌ای به متخصص مغز و اعصاب برای بررسی تعداد حملات، عوارض دارو‌ها و تنظیم دوز ضروری است. پزشک ممکن است بر اساس شرایط بیمار آزمایش نوار مغز یا الکتروانسفالوگرافی (EEG)، تصویربرداری مغزی مانند‌ام‌آر‌آی و آزمایش خون درخواست کند.
۵- بررسی روش‌های درمانی دیگر
اگر تشنج‌ها با وجود مصرف مناسب دارو همچنان ادامه داشته باشند، پزشک ممکن است روش‌های دیگری را بررسی کند. جراحی صرع برای برخی بیمارانی که منشأ تشنج در مغز آنها قابل شناسایی و برداشتن ایمن باشد، گزینه درمانی محسوب می‌شود. تحریک عصب واگ و برخی روش‌های تحریک عصبی نیز در شرایط خاص کاربرد دارند. رژیم غذایی کتوژنیک هم ممکن است برای گروهی از بیماران و زیر نظر تیم درمانی توصیه شود.
زندگی ایمن‌تر با صرع
مبتلایان به صرع می‌توانند با رعایت توصیه‌های پزشکی، فعالیت‌های روزمره و اجتماعی خود را ادامه دهند. بهتر است اعضای خانواده، دوستان و همکاران با اقدامات اولیه هنگام تشنج آشنا باشند. همراه داشتن کارت یا دستبند شناسایی پزشکی نیز در شرایط اضطراری مفید است.
رعایت نکات ایمنی هنگام شنا، آشپزی، رانندگی و کار با ابزار‌های خطرناک اهمیت زیادی دارد. برای مثال افراد مبتلا بهتر است به جای حمام کردن در وان از دوش استفاده کنند و هنگام شنا تنها نباشند. محدودیت‌های رانندگی نیز باید بر اساس قوانین محل زندگی و نظر پزشک رعایت شود.
صرع بیماری قابل درمان و کنترل است و تشخیص به‌موقع، مصرف منظم دارو و آگاهی اطرافیان می‌تواند احتمال آسیب‌های ناشی از تشنج را کاهش دهد.
گفت و گو
همراه با رضا فیاضی، بازیگر خاطرهساز تلویزیون
رضا فیاضی: هنوز برای کودکان فیلمنامه دارم
درخشان: قرمزها در هماهنگی بین خطوط سهگانه مشکل دارند