یک روز زندگی با فضانوردان

همان‌طور که در زمین تغذیه برای ما بسیارمهم و ضروری است درفضا هم تغذیه فضانوردان اهمیت زیادی دارد. فضانوردان در فضا هرسه وعده غذایی را دارند و غذاهای آنها از تنوع زیادی برخورداراست به طوری که در لیست غذایی آنها تا 300 نوع غذای مختلف و متنوع وجود دارد، از انواع غذاهای گیاهی و دریایی گرفته تا انواع نوشیدنی‌ها و دسرها. برخی ازغذاها مثل میوه‌ها وسبزی‌ها درشکل طبیعی خود مصرف می‌شوند و برخی دیگر نیاز به اضافه کردن آب دارند ولی تقریبا بیشتر غذاهای فضایی به صورت آماده است. همان‌گونه که گفتیم غذاهای فضایی شبیه به غذاهای زمینی است و بزرگ‌ترین تفاوت آنها درنوع بسته بندی و طراحی و نگهداری آنهاست. به علت نبودن جاذبه درفضا، غذاهایی که درفضا استفاده می‌شوند، باید بسته بندی محکم و مناسبی داشته باشند تا محتوای آنها خارج نشود و درفضای شاتل شناور نگردد، چرا که این خطر وجود دارد که ذرات غذایی معلق درفضا وارد بینی و ریه فضانوردان شده و برای آنها مشکلات تنفسی و ریوی ایجادکند. اغلب غذاهای فضایی به صورت خشک و پودرشده و کاملاً استرلیزه هستند و از یک تا 3 سال درفضا قابل نگهداری‌اند. البته در فضا یخچال یا فریزری وجود ندارد و غذاها در مخازن خاصی انبارو نگهداری می‌شوند. مثلاً گوشت مورد نیاز فضانوردان به دلیل این‌که بشدت در معرض آلودگی‌های میکروبی و باکتریایی قراردارد، ابتدا پخته شده و در فویل‌های خاصی بسته‌بندی شده و سپس تحت تأثیر اشعه گاما و پرتوهای الکترونی قرار می‌گیرند تا امکان رشد هرگونه باکتری و میکروب درآن ازبین برود. همچنین اغلب نوشیدنی‌ها و آبمیوه ها نیز به صورت پودر شده هستند و باید در زمان مصرف به آنها آب اضافه کرد. برخی غذاها را دهیدراته می‌کنند مانند غذاهایی که برای صبحانه مورد مصرف قرارمی گیرد. میوه‌ها و سبزی‌ها که باید به صورت تازه مصرف شوند دربسته‌های نایلونی مخصوصی قرارمی‌گیرند که ماه‌ها سالم و تازه می‌مانند. در هرم غذایی فضانوردان همه گروه‌های غذایی مورد نیازبدن، به چشم می‌خورد. بیشترین سهم مواد غذایی مربوط به گروه نان و غلات است و بعد ازآن گروه میوه‌ها و سبزی‌ها قرار دارد و سپس گروه گوشت و لبنیات و در آخر هم گروه روغن‌ها و شیرینی‌ها که کمترین حجم را دارند. جالب است بدانید که نمک و فلفل درفضا به شکل مایع نگهداری می‌شوند، چون به دلیل نبودن جاذبه فضانوردان نمی‌توانند نمک و فلفل را روی غذای خود بپاشند، زیرا ذرات نمک و فلفل درفضا شناورمی شود و ممکن است وارد بینی و گلوی فضانوردان شود. نکته دیگر این‌ که در غذاهای فضایی عنصرآهن زیادی وجود ندارد به این دلیل که در فضا گلبول‌های قرمز خون در بدن فضانوردان به دلیل نبودن جاذبه سرعت عملکرد و فعالیت چندانی ندارند و لذا بدنشان نیاز به عنصر آهن چندانی ندارد. نکته آخر این‌که بد نیست بدانید که مزه غذاها در فضا بسیار متفاوت‌تر از زمین است. علت آن است که چون بخشی از مزه غذا با سیستم بویایی و از طریق بینی حس می‌شود، در فضا به دلیل نبودن جاذبه، بوی غذاها به بینی فضانوردان کمتر می‌رسد و لذا آنها نمی‌توانند مزه غذاها را به‌درستی درک کنند و شاید به همین دلیل است که می‌گویند غذاهای فضایی بی‌مزه‌اند و طعم خوبی ندارند.

در فضا هم مانند زمین، فضانوردان پس از صرف غذا به سرکار می‌روند، البته کارشان در شرایطی متفاوت است. بخشی از کار آنها در داخل شاتل و بخش دیگری از کار در خارج از شاتل و در مدار انجام می‌شود. مثلاً در داخل ایستگاه محققان فضانورد با کشت انواع گیاهان، سعی دارند تا چگونگی رشد گیاهان را در فضا بررسی کنند و می‌کوشند تا گیاهانی سالم‌تر و مقاوم‌تر را پرورش دهند و دانش آن را به زمین منتقل کنند. همچنین آنها تأثیرات بی‌وزنی بربافت‌ها و اندام‌های بدن را مورد مطالعه قرار می‌دهند و بخش دیگر کار در فضا، شامل تحقیق و بررسی و کسب تجربیات علمی است. البته هر شاتل در  هر مأموریت مسوول انجام برخی کارها و تحقیقات خاص است. اما از کارهایی که فضانوردان باید هر روز انجام دهند، نظارت و کنترل همه دستگاه‌ها و سیستم‌های حفاظتی، امنیتی و ارتباطی مثل رایانه‌ و حسگرهاست. آنها باید هر روز از سالم بودن این دستگاه‌ها اطمینان حاصل کنند و باید با دقت همه این موارد را زیر نظر داشته باشند تا در هنگام بروز کوچک‌ترین اشکال، آن را رفع کنند. آنها همچنین باید گاهی فیلترها و تجهیزات ایستگاه را تمیز کنند. از جمله کارهای دیگری که باید روزانه انجام شود، ارتباط با ایستگاه مبدا در زمین است، آنها همه روزه اطلاعات و نتیجه تحقیقات خودرا به زمین ارسال می‌کنند و این کار را با فرستادن پیام یا از طریق ایمیل انجام می‌دهند. اما از کارهایی که در بیرون شاتل انجام می‌شود، نظارت و کنترل ماهواره‌ها در مدار است. یکی ازکارهای فضانوردان نظارت برتلسکوپ غول پیکر هابل است که به این منظور گاهی فضانوردان مجبورند در خارج از ایستگاه قطعاتی از آن را تعویض و جایگزین کنند. آنها برای این کار از یک بازوی رباتیک استفاده می‌کنند. گاهی آنان باید از تلسکوپ بالا بروند و بخش‌های آن را تحت مطالعه و بررسی قرار دهند و نقایص آن را برطرف کنند.

پس از یک کار خسته‌کننده و طولانی آن هم در شرایط سخت و دشوار در فضا، واقعا هیچ چیز مثل یک خواب آرام شبانه لذتبخش نیست. برعکس ما که در زمین روی رختخواب می‌خوابیم، فضانوردان می‌توانند در هر کجای شاتل که بخواهند، بخوابند مثلاً روی دیوار، روی سقف، روی میز و هرجای دیگر منتها باید خود را به آنجا محکم متصل کنند تا در زمانی که خواب هستند، شناور نشوند و به چیزی برخورد نکنند. البته آنها همچنین می‌توانند در کیسه‌های خواب نیز بخوابند. در هر ایستگاه چندین اتاق برای خواب و استراحت فضانوردان وجود دارد. هر اتاق دارای چند کیسه خواب و یک پنجره بزرگ است که می‌توان از آن مناظر بیرون فضا را مشاهده کرد آن هم آسمان را درست دردل ستارگان و در ارتفاع هزاران مایلی از زمین. فضانوردان به طور متوسط به 8 ساعت خواب در شب نیاز دارند تا بتوانند برای روز بعد انرژی خود را تأمین کنند. راستی جالب است بدانید طبق گفته فضانوردان آنها خواب و رویا هم می‌بینند.

از آنجا که کار فضانوردان در شرایط سخت و دشواری انجام می‌شود و استرس و اضطراب زیادی بر آنان وارد می‌شود، از این‌رو بیش از پیش به استراحت و سرگرمی نیاز دارند. آنها زمان‌هایی از روز و یک روز در هفته را تعطیل کرده و به استراحت می‌پردازند. یکی از ساده‌ترین سرگرمی آنان تماشای مناظر فضای بیرون از شاتل از طریق پنجره‌هاست. آنان می‌توانند از آنجا زمین را نیز ببینند که چون توپی گردان در فضا شناور است. همچنین دیدن مناظر طلوع و غروب خورشید آن هم از بالای جو بسیار دل‌انگیز است. جالب است بدانید که فضانوردان می‌توانند هر 45 دقیقه یکبار این منظره را تماشا کنند. از جمله سرگرمی‌های دیگر فضانوردان، تماشای فیلم، کارت بازی، مطالعه و برقراری ارتباط با زمین و صحبت کردن با خانواده‌هایشان است. همچنین آنها وسایلی مانند تردمیل، دوچرخه و ... را برای ورزش و نرمش در اختیار دارند، چرا که بدن آنها باید در بهترین شکل و در بهترین شرایط فیزیکی باشد. این هم یک سفر در اوج صدها هزار کیلومتری زمین و زندگی با فضانوردان. امیدوارم که از این سفر لذت برده باشید و به برخی از سوالات شما پاسخ داده شده باشد. همه ما کم و بیش دوست داریم تا این تجربه را داشته باشیم. می‌توانیم به شما نوید بدهیم که در آینده‌ای نه چندان دور شاید با فراهم شدن امکانات و رونق سفرهای فضایی بتوانیم به این سفررویایی برویم و ازنزدیک این سفرجالب را تجربه کنیم.

مترجم: آزاده سید میرزایی‌جهقی