یک سیاره، یک آینده

در صورت ادامه این وضع و تخریب و تهدید محیط زیست به دست انسان دیر یا زود شاهد پدیدار شدن مشکلات مرگباری برای کره زمین و انسان خواهیم بود.

زندگی انسان‌ها در کنار یکدیگر و در زیستگاه‌های انسانی عوارض منفی زیست محیطی زیادی به همراه دارد. در این میان برخی کشورها هستند که به لحاظ شرایط اقلیمی خود بیشتر در معرض خطر قرار دارند. متاسفانه کشور ما یکی از این کشورهاست.

انقراض گونه‌ها

درست است که انقراض بخشی از چرخه‎ طبیعی به‎شمار می‎رود، ولی انسان به انقراض گونه‎ها سرعت بخشیده ‌است و گونه‌های در معرض خطر را افزایش می‌دهد. دیگر خبری از یوزپلنگ ایرانی یا شیر مازندران نیست. وضع گونه‌های گیاهی از این نیز بدتر است و بی‌صدا نسل آنها منقرض می‌شود. لاله واژگون یک گونه در معرض خطر از منحصربه‌فردترین گونه گل‌ها و گیاهان بومی و وحشی مناطق کوهستانی ایران، به علت چیدن از طبیعت و فروش آنها به عنوان گل زینتی در حال انقراض است.

تازه این یک گونه مشخص و معلوم است. صدها گونه بی‌صدا از چرخه حیات خارج می‌شوند. تنوع‌ زیستی، این گوناگونی باور نکردنی حیات در زمین در خطر قرار دارد. گونه‌ها به میزانی سریع که تاکنون سابقه نداشته در حال انقراض هستند.

بیشتر این انقراض‌ها به دلیل فعالیت‌های انسانی است که شامل آلودگی و تقلیل منابع آب، تغییر و تنزل سکونتگاه‌ها و دگرگون‌ کردن اقلیم جهانی می‌شود. از قورباغه‌ها گرفته تا گوریل‌ها، از گیاهانی تنومند تا حشرات کوچک، هزاران گونه در معرض نابودی قرار دارد.

جنوب و غرب کشور چند سالی است در معرض هجوم گرد و غبار از کشورهای همسایه قرار گرفته است. گرد و خاک دیگر مهمان آسمان بسیاری از شهرهای این مناطق نیست بلکه به میزبانی تبدیل شده است که به نظر می‌رسد خیال رخت بربستن هم ندارد.

ذرات گرد و غبار به حدی در هوای برخی شهرها وجود دارد که آثار آن را می‌توان روی ماشین‌ها، لباس‌های افراد حاضر در خیابان و روی برگ درختان براحتی مشاهده کرد.

کانون اصلی بحران گرد و غبار در 6 منطقه در کشورهای غربی ایران، شناسایی شده که 4 کانون آن در عراق، یکی در سوریه و دیگری در عربستان است. کشور عراق که عامل اصلی بیش از 70 درصد این پدیده زیست محیطی است متعهد شده مناطق بحرانی را کنترل کند.

جنگ و ناامنی در منطقه بخصوص در عراق و استفاده ناصحیح از منابع آبی دجله و فرات از سوی ترکیه، عامل اصلی بروز این فاجعه زیست محیطی است که کشور ما بیشترین تاثیرپذیری را به دلیل موقعیت جغرافیایی از آن دارد به نحوی که در سال 82 و همزمان با آغاز پدیده گرد و غبار 5 روز در سال گرفتار این مساله بودیم ولی در سال گذشته 180 روز در کل کشور با گرد و غبار مواجه شدیم.

امسال بی‌شک مشکلات جدی‌تری درخصوص گرد و غبار داریم. این پدیده در اردیبهشت ماه کشور را متاثر کرد و در مردادماه به اوج خود می‌رسد. به‌طور معمول در مرداد‌ماه با گرم شدن هوا و ایجاد سکون در آن مانند سال‌های گذشته باید منتظر پدیده گرد و غبار با حجم عظیم‌تری در بیشتر شهرهای ایران باشیم و این موضوع نیازمند آن است که از هم‌اکنون کمیته مواقع اضطرار برای وضعیت فعلی و همچنین مرداد ماه فکری کند.

در صورتی که کشورهای متعهد بحران را مهار نکنند کشور ما به شکل‌های مختلف زیست محیطی و همچنین سلامت شهروندان دچار خسارت‌های جبران‌ناپذیری می‌شود. عراقی‌ها به دلیل مشکلاتی که دارند توسعه پایدار و توجه به مسائل زیست محیطی را در اولویت آخر گذاشته‌اند و به همین دلیل مشکلات زیادی در حوزه کشاورزی، حفاظت از تالاب‌ها و جنگل‌ها و مسائل مرتبط با محیط زیست دارند. از سوی دیگر خشکسالی و کمبود آب دجله و فرات بعد از احداث سد آتاتورک توسط ترکیه نیز در افزایش روند گرد و غبار در ایران تاثیرگذار بوده است. با توجه به این‌که فعال‌بودن کانون‌های بحران در کشورهای دیگر است تا زمانی که تمهیداتی از طرف کشورهای عامل آلودگی انجام نشود این روند ادامه دارد.

رودخانه‌ها به‌عنوان یکی از شریان‌های اصلی بقای محیط زیست، طی یکی 2 دهه اخیر بشدت آلوده شده‌اند. این موضوع می‌تواند حیات بشری را با مخاطرات جدی مواجه کند.

به گفته کارشناسان سازمان حفاظت محیط زیست، فاضلاب‌های صنعتی و شیمیایی نسبت به پساب‌های شهری، خانگی و بیمارستانی، عمده‌ترین عامل آلودگی رودخانه‌های کشور تلقی می‌شود که این مساله به بحرانی‌شدن وضعیت رودخانه‌ها کمک می‌کند.

از میان 80 رودخانه کشور 50 رودخانه آلوده به مواد صنعتی و شیمیایی، روستایی، کشاورزی و همچنین پساب‌های بیمارستانی و عفونی است که از این میان بیشترین آلودگی رودخانه‌های کشور به علت روان شدن پساب‌ها و پسماندهای صنعتی و شیمیایی به داخل رودخانه‌ها بوده است.

سوءمدیریت در نهادهای مسوول موجب افزوده شدن آلودگی رودخانه‌های کشور است. به‌طوری که عنوان می‌شود بیشترین علل وخیم شدن آلودگی رودخانه‌ها و افزایش حجم فاضلاب‌های صنعتی، شهری و روستایی در آب‌ها، غفلت مسوولان متولی نسبت به رودخانه‌ها بوده است. البته بی‌توجهی بخش‌های دولتی نیز وضع آلودگی آب را بدتر می‌کند.

بها دادن به مطالعات رودخانه‌ها و شناسایی و توجه به کاربری شهرها و استان‌های کشور متناسب با آلودگی‌ها، توجه به نحوه پایش و پاکسازی آنها و افزایش فشار بر واحدهای آلاینده، از جمله مواردی است که مدیریت جدید محیط زیست می‌تواند نسبت به تامین آنها گام‌های موثری بردارد.

حدود 35 سال پیش اولین بار سازمان ملل متحد کنفرانسی را با موضوع انسان و محیط زیست به منظور حفاظت محیط زیست با شرکت 1400 نماینده از 113 کشور تحت این عنوان که تنها یک زمین وجود دارد، با سرپرستی سازمان ملل در شهر استکهلم پایتخت سوئد تشکیل داد. همزمان با برپایی این کنفرانس، مجمع عمومی سازمان ملل قطعنامه‌ای را تصویب کرد که به تشکیل سازمان حفاظت محیط زیست سازمان ملل (UNEP) ‌ منجر شد. مقارن با تاسیس یونپ (سازمانی که برنامه‌ریز محیط زیست درسازمان ملل متحد است) در سال 1972مجمع عمومی سازمان ملل با تصویب ماده‌ای 5 ژوئن هر سال مقارن با 15 خرداد را روز جهانی محیط زیست اعلام کرد که هدف از آن افزایش آگاهی مردم برای حفظ محیط زیست و ترغیب مسوولان به اتخاذ تدابیری برای مقابله با تخریب محیط‌زیست است. هر ساله در روز جهانی محیط زیست گروه‌های دولتی و نهادهای مردمی با بر پایی مراسم‌های مختلف سعی در جلب توجه عمومی به مسائلی که محیط زیست را آلوده می‌کند، دارند. سازمان حفاظت محیط زیست سازمان ملل، هر سال یکی از مسائلی که محیط زیست را بشدت تهدید می‌کند به عنوان موضوع و شعار خود انتخاب می‌نماید.

شعار سال گذشته همبستگی جهانی برای مقابله با تغییرات آب و هوا بود. امسال نیز شعار جهانی روز محیط زیست، از سوی سازمان ملل، گونه‌های بسیار، یک سیاره، یک آینده اعلام شده است.

روز جهانی محیط زیست فرصت خوبی است تا با بازنگری در آنچه در اثر نگاه یک سویه انسان بر طبیعت و محیط زیست وارد شده است به چگونگی بهره‌برداری صحیح و اصولی از این نعمت بزرگ الهی برسیم؛ به‌گونه‌ای که حقوق نسل‌های فعلی و آینده در بهره مندی پایدار از محیط زیست سالم را تضمین کنیم.

مطبوعات بارها و بارها از سموم و مواد شیمیایی بسیار خطرناکی که هنوز هم در کشور مورد استفاده قرار می‌گیرد و هر ساله به شمار قربانیان خود می‌افزاید گفته‌اند. سمومی که هر سال با روانه کردن 31 هزار و 500 نفر به بیمارستان‌ها جان 1500 نفر را در کشور می‌گیرند. براساس آمار وزارت جهاد کشاورزی هر سال بالغ بر 27 هزار تن سموم شیمیایی در مزارع کشور مورد استفاده قرار می‌گیرد.

به گفته مسوولان وزارت بهداشت براساس کنوانسیون منع آلاینده‌های آلی پایدار موسوم به کنوانسیون استکهلم مصرف مواد شیمیایی که ماندگاری طولانی در طبیعت دارند و 12 قلم سم را شامل می‌شوند می‌بایست در دنیا ممنوع شود. این کنوانسیون دولت‌ها را موظف کرده تا نسبت به نصب برچسب و طبقه‌بندی آفت‌کش‌ها اقدام کنند. این در حالی است که این اقدام تا به امروز در کشور ما انجام نشده است. د.د.ت از مهم‌ترین آفت‌کش‌هایی است که نزدیک به 30 ‌سال است در بسیاری از کشورهای دنیا مصرف آن ممنوع شده ولی متاسفانه هنوز هم در کشور ما به طرق غیرقانونی در شمال کشور مورد استفاده قرار می‌گیرد.

امروز با دخالت بشر در محیط زیست، چرخه آب، کربن و مواد غذایی تغییر کرده است. در نتیجه این امر، زیست محیط‌ها بتدریج فرسوده شده و کارایی کمتری پیدا می‌کنند. استفاده فزاینده از سوخت‌های فسیلی، همچنان میزان دی‌اکسیدکربن را در جو افزایش داده که این مقدار حداقل ظرف 420 هزار سال گذشته بی‌سابقه است.

پیامدهای ناخوشایند گرم شدن کره زمین از هم‌اکنون آشکار شده‌اند: باران‌های شدید و پی‌درپی، افزایش توفان‌ها، سیلاب‌ها و قحطی‌ها و گسترش بیابان‌ها. البته هنوز مشخص نیست که در نهایت این روند چه نتیجه قطعی‌ای خواهد داشت.

کشورهای در حال توسعه، کشورهای صنعتی را متهم اصلی بر هم زدن توازن زیست محیطی می‌دانند و کشورهای صنعتی، کشورهای رو به توسعه را متهم می‌کنند که افزایش جمعیت موجب شده که ییش از ظرفیت زمین از منابع آن بهره‌برداری و آثار زیانباری برای زمین، آب و هوا یا محیط‌زیست فراهم کنند. واقعیت این است که کشورهای صنعتی با هزاران پالایشگاه و صنایع متنوع و گسترده، سهم بزرگی در تولید گاز دی‌اکسید کربن و گازهای متصاعد شده مضر در جو دارند. ضمنا تولید دسته‌ای از مواد شیمیایی و مصرف فراوان آن که در نازک شدن لایه ازن موثر است در کشورهای صنعتی انجام می‌گیرد. به هر حال چه مقصر و چه بی‌تقصیر زمانی که محیط زیست آسیب ببیند همگان دچار مشکل می‌شوند.این آتشی است که وقتی بگیرد خشک و تر را می‌سوزاند.