تنش بین غول‌ها

چین هیاتی را به ریاست داسا بین‌گوئو، مذاکره‌کننده ارشد این کشور به دهلی‌نو فرستاده بود در حالی که ریاست هیات هندی را ام.کی. راناسا، مشاور امنیت ملی دولت این کشور بر عهده داشت. هدف از برگزاری این نشست، تدوین چارچوب مذاکرات نهایی برای حل و فصل اختلافات اخیر دو طرف عنوان شده بود اما این دور مذاکرات همچون 12 دور قبلی که از سال 2003 تاکنون برگزار شده‌اند در عمل هیچ ثمری نداشت.

تنها دستاورد این نشست توافق هیات‌‌های دو طرف با ایجاد خط ارتباطی مستقیم بین نخست‌وزیران دو کشور بود که بیشتر نوعی اقدام نمادین است. پیش از این هندی‌ها صرفا با روسیه برای ایجاد خط ارتباطی مستقیم توافق کرده بودند و از این جهت گنجاندن بندی در این رابطه در توافقنامه نهایی به نوعی تلاش برای نشان دادن دوستی بین دو کشور بود.

چین خط مرزی طولانی‌ای به طول 4 هزار کیلومتر با هند دارد که از شمال غرب کشمیر شروع شده و به برمه ختم می‌شود. این خط مرزی در واقع همان «خط مک‌ماهون» است که در سال 1914 میلادی توسط انگلیس ترسیم شد و تبت در شمال را از قلمرو هند جدا کرد و بذر مناقشه بین دو کشور را کاشت.

چین مدعی تملک 90 هزار کیلومترمربع از قلمرو هند است که بخش اعظم آن در ایالت ارون‌چال‌پرادش واقع شده و پکن اصرار دارد از آن تحت عنوان تبت‌جنوبی یاد کند و در مقابل هندی‌ها نسبت به بیش از 43 هزار کیلومتر مربع از قلمرو چین در منطقه اکسای‌چین که در مجاورت کشمیر قرار دارد ادعاهای مشابهی دارند.

بالا گرفتن اختلافات دو طرف بر سر تبت به بروز جنگی در سال 1962 میلادی ختم شد که در آن هندی‌ها به پیروزی محدودی دست یافتند و ارتش چین با عقب‌نشینی و اعلام آتش‌بس یکجانبه به نوعی شکست را پذیرفت.

ایالات‌متحده آمریکا در آن زمان تهدید کرده بود به نفع هند وارد عمل می‌شود و با توجه به این که روس‌ها حاضر نبودند از پکن در برابر دهلی‌نو حمایت کنند زمامداران چین که خود را تنها می‌دیدند ترجیح دادند فتیله تنش را پایین بکشند. آنها اطمینان داشتند ورود به جنگی تمام عیار علیه هند نتیجه‌ای جز شکست برایشان به ارمغان نمی‌‌آورد.

با آغاز دهه 1990 میلادی اختلافات حل و فصل نشده مرزی یک بار دیگر به عاملی تنش‌زا بین دو قدرت در حال ظهور آسیا تبدیل شد. اگرچه چین در حال حاضر بزرگ‌ترین شریک تجاری هند است تنش‌ها به واسطه بروز بحران اقتصادی جهانی که هند را به اتخاذ تمهیداتی در جهت جلوگیری از واردات سیل‌آسای کالاهای چین واداشت رو به افزایش گذاشته است.

پکن در آوریل طی اقدامی بی سابقه سعی کرد مانع از پرداخت وامی به میزان 2.9 میلیون دلار از سوی بانک توسعه آسیا (ADB) به هند شود که تسهیلاتی 60 میلیون دلاری برای اجرای پروژه‌های مهار آب‌های سطحی در «ارون‌چال‌پرادش» را در بر می‌گرفت. این پروژه به نوعی احیا‌کننده مناقشه‌ای بود که در سال 2006 میلادی با اظهارات سفیر چین در دهلی‌نو که ادعا داشت تمامی این ایالت جزیی از قلمرو کشورش است، سر برآورد.

هند با وجود مخالفت‌های چین عاقبت در ماه ژوئن امسال مجوز دریافت این وام را به ظاهر با حمایت‌های آشکار و نهان ژاپن و ایالات‌متحده به دست‌آورد اما چین حتی در روز رای‌گیری نهایی در هیات‌مدیره ADB هم سرسختانه با اعطای این وام به دهلی‌نو مخالفت ورزید و بر موضع خود باقی‌ماند.

مقامات دهلی‌نو که از اظهارات سفیر چین و عملکرد پکن در ADB به خشم آمده بودند اواخر ژوئن از تصمیم خود برای استقرار 60 هزار نیروی جدید به همراه یگان‌های زرهی و 2 اسکادران از جنگنده‌های پیشرفته تهاجمی سوخو 30 در ایالت آسام در مجاورت ارون‌چال‌پرادش پرده برداشتند که مجموع نیروهای نظامی هند در این استان را به 100 هزار تن افزایش داد.

پکن در واکنش به این اقدام با انتشار سر مقاله‌ای در شماره 9 ژوئن روزنامه دولتی گلوبال‌تایمز به هند هشدار داد «بهتر است تبعات حرکت در مسیر رویارویی با چین را مدنظر داشته باشد.» در این نوشتار به زمامداران هندی یادآوری شده بود چین می‌‌تواند روابط نزدیکی با پاکستان، سریلانکا و نپال برقرار کرده و از این رهگذر دهلی‌نو را تحت فشار قرار دهد. در پایان هم تصریح شده بود پکن قصد ندارد در اختلافات ارضی خود با هند از مواضع و مطالباتش کوتاه بیاید.

روزنامه دولتی ساوث‌چاینا مورنینگ‌پست به نقل از یک مقام ناشناس چین در شماره 7 اوت خود ادعا کرد هند با اخذ وام از ADB با حمایت‌های آمریکا و ژاپن در مسیر تشدید تنش‌های مرزی حرکت کرده است. به اعتقاد مقامات دولت چین هدف هندی‌ها از اخذ این تسهیلات آزمودن عزم و اراده پکن است، چرا که دهلی نو برای اجرای پروژه‌های آبخیزداری نیازی به منابع مالی خارجی ندارد.

مخالفت با مبادله زمین

هندی‌ها از این که مقامات پکن با پیشنهاد آنها دال بر معاوضه ارون‌چال پرادش با آکسای‌‌‌چین مخالفت می‌ورزند،‌ ابراز نارضایتی می‌کنند. وزارت امور خارجه هند مدتی قبل به طور ضمنی چینی‌ها را متهم کرد به توهم «ابر قدرت شدن» دچار آمده‌اند و تصور می‌کنند اگر بر سر اختلافات ارضی با هند مصالحه کنند به وجهه‌ این کشور به عنوان قدرت در حال ظهور لطمه وارد می‌آید.

با وجود جنگ لفظی پکن و دهلی‌نو، هر دو طرف خواستار حل و فصل اختلافات از طریق مذاکره و عقلانیت هستند. با این حال برخی کارشناسان چون سانگ راهیت، تحلیلگر ارشد مرکز تحقیقات استراتژیک هند در دهلی‌نو می‌گوید: چینی‌ها سعی دارند هند را درگیر مذاکرات بی‌ثمر کنند. او می‌افزاید: آنان در همین حین سرگرم تقویت حضور نظامی خود در هیمالیا هستند تا در آینده از موضع قدرت با هند سخن بگویند.

چین در سال 2006 عملیات احداث خط‌آهن فلات تبت را که از نگاه مقامات هندی پروژه‌ای استراتژیک برای انتقال سریع نیروها به نقاط مرزی با هند برای حمله به این کشور در شرایط اضطراری است را به پایان رساند.

چین همچنین آرام آرام در حال گسترش نفوذ خود در کشورهای جنوب شرق آسیا است و احداث چند بندر نظامی در حاشیه آب‌های اقیانوس هند با هدف فراهم آوردن زمینه به خدمت گرفتن سریع کشتی‌های جنگی در این اقیانوس را در دستور کار قرار داده است.

هند این تحرکات چین را به مثابه تلاش پکن برای قدم گذاشتن به حیات خلوت خود می‌پندارد و گام‌هایی برای مهار این تلاش‌ها برداشته است.

نظریه تنش‌ها

اختلافات دو طرف زمانی به شکل آشکار از پرده برون افتاد که یک سایت ملی‌گرای چینی موسوم به «استراتژیک بین‌المللی چین» که پیوندهایی غیرقابل انکار با محافل قدرت در پکن دارد اوایل ماه جاری میلادی طی نوشتاری خواستار تحریک اقلیت‌های قومی هند با هدف فروپاشی این کشور و تولد 20 تا 30 کشور کوچک‌تر شد.

اگرچه دولت هند در مراحل اول سعی کرد با نادیده انگاشتن این نوشتار با بی‌تفاوتی از کنار آن بگذرد اما عاقبت تحت فشار رسانه‌های این کشور روز 10 اوت با انتشار بیانیه‌ای این نوشتار را اظهارنظر شخصی نویسنده و نه موضع رسمی دولت چین توصیف کرد که با موضع رسمی پکن در قبال روابطش با هند همخوانی ندارد.

هند طی سال‌های اخیر راه جدیدی برای خود برگزیده و در تلاش است با قرار گرفتن در کنار آمریکا در قامت ابرقدرتی فرامنطقه‌ای ظهور کند. آمریکایی‌ها هم که چندان بی‌میل نیستند از هند به عنوان اهرمی برای مهار قدرت چین استفاده کنند در جهت نزدیکی بیشتر با هند از طریق عقد قراردادهایی چون توافق نامه همکاری هسته‌ای و گسترش مراودات اقتصادی حرکت می‌کنند.

دامنه رقابت‌های چین و هند به اقیانوس هم کشیده شده است. چین تحت عنوان مبارزه با راهزنی دریایی همین اواخر چند رزمناو به سواحل سومالی اعزام کرد تا ناوگان‌های تجاری این کشور را اسکورت کنند.

آنچه بیش از این مساله موجبات نگرانی دهلی‌نو را فراهم آورده افزایش مراودات سریلانکا و چین است. پکن در جنگ اخیر ارتش سریلانکا علیه جدایی‌طلبان تامیل با ارسال سلاح و حمایت دیپلماتیک به پشتیبانی از دولت کلمبو برخاست تا به هندی‌ها یادآوری کند ابزارهای زیادی برای تحت فشار قرار دادن دهلی‌نو در اختیار دارد.

منبع: آسیا تایمز
مترجم: رضا سادات