مداد زرد من کجاست؟

و آیا برای پرورش این استعدادها و مهارت‌ها و نیز رشد جسمانی، روحی و روانی وی از اطلاعات و مهارت کافی برخوردارید؟

معمولا فراهم آوردن شرایط و امکانات برای رشد جسمانی هر چه بهتر فرزندان بسیار آسان‌تر از یافتن راهکارها و روش‌هایی برای حصول موفقیت در پرورش روحی و روانی آنان است. چرا که رشد جسمانی کودک مطابق منحنی رشد و مراقبت‌های پزشکی عینا قابل رویت بوده و در صورت ایجاد خلل و هرگونه نقصان در تداوم آن جبران‌پذیر است و حال آن که هرگونه خدشه‌ای در رشد روحی ــ روانی کودک خصوصا در آغازین روزهای شکل‌گیری و پایه‌ریزی شخصیت، اثرات سوء بسیاری را در زندگی آینده و میزان موفقیت‌ها و شکست‌های او و حتی در تعامل و ارتباطات وی با اطرافیان و اجتماع در پی خواهد داشت و در کمتر مواردی جبران‌پذیر است و چه بسا که اصلا قابل بازنگری و جبران نیز نخواهد بود.

طبق نظریه روان‌شناسان، پایه‌ریزی شخصیت کودک از بدو تولد آغاز می‌شود. یک نوزاد از بدو تولد نوازش مادر را حس می‌کند، با صدای او آرام می‌شود و در آغوشش مامن می‌گیرد و معنی مهر و محبت را درک می‌کند، ولی نمی‌تواند آن را نشان دهد و تنها از طریق انتقال حسی آن را بروز می‌دهد. تا دو سالگی شخصیت کودک از لحاظ ویژگی‌های فطری کامل شده و از آن پس تاثیرات محیط پیرامون و اطرافیان در شکل‌گیری ویژگی‌های اکتسابی شخصیتی‌اش مشهود و موثر خواهد بود.

کودک از این سن به بعد، خواسته‌های مادی و نیازهای فیزیکی خود را براحتی بر زبان می‌آورد به عنوان مثال به هنگام گرسنگی غذا طلب می‌کند، به هنگام تشنگی آب می‌خواهد، در صورت خستگی می‌خوابد و .... حال آن که از بیان نیازها و خواسته‌های معنوی و روحی خود قاصر است و این نیازها را در غالب فعالیت‌های دیگر به غیر از بیان مستقیم، بروز می‌دهد.

اصولا کودکان از طریق نقاشی کشیدن، قصه‌گویی، بازی کردن و ... شناخته می‌شوند. به عبارتی نقاشی، زبان کودک است.

نقاشی به ما کمک می‌کند تا به دنیای درونی و روح کودک پی ببریم، بدانیم چه نیازهایی دارد، آیا کودک ما ناسازگار یا بیمار است؟ در بزرگسالی می‌خواهد چه کاره شود؟و ...

در صورتی که کودک، خود به کشیدن نقاشی علاقه داشته باشد، از کشیدن نقاشی لذت می‌برد. اما اگر کودک را به کشیدن نقاشی مجبور کنید او این کار را از روی علاقه انجام نمی‌دهد.

شاید شما از آن دسته کسانی باشید که خط خطی کردن کاغذ توسط کودکتان برای شما بی‌مفهوم باشد. ولی به واقع کودک از خط خطی کردن کاغذ منظور خاصی دارد. این امر بیشتر به محدوده سنی کودک بستگی دارد. مفهوم این خطوط به عوامل فردی و تکاملی هرکس بستگی دارد. اختلاف و تفاوت فردی از همان ابتدا نمایان می‌شود و چون دوران خط‌نگاری قبل از نقاشی تمثیلی است بنابراین چیزی که در این دوره نمایان می‌شود خود نمایاندن کودک در مقابل حقیقت بیرونی یک امر کلی است. این خط‌خطی‌ها به صورت‌های مختلف یا با دقت و ظرافت یا در قسمتی محدود از کاغذ یا در تمام قسمت‌های کاغذ با خطوط مداوم و یا مقطع و با رنگ‌ها و اشکال مختلف ظاهر می‌شوند، که همه با هم فرق دارند و نشانگر شخصیت کودک از نظر خلق و خو و قدرت او هستند.

روان‌شناسان تایید کرده‌اند که به هنگام بیان نخستین دوره خط‌نگاری، اگر کودکی تمام صفحه کاغذ را با خطوط پرکند ، بدین وسیله تمایلش را به تصاحب مکان بیشتری در قلب و عاطفه مادر نشان می‌‌دهد. این گونه تعبیر شاید به نظر رویایی باشد ولی به طور کلی در شکل کشیدن کودکان، تصویر مادر بیشتر از هر تصویری نشان داده می‌شود بنابراین طبیعی است که کودک تمام محبت و تمایلاتش را در ارتباط با مادر توجیه کند.

آنچه کودک به صورت خط‌خطی عرضه می‌دارد، به دلایل تکاملی نیز با هم فرق دارند و خط‌خطی‌های یک کودک یکساله از نظر گستردگی و ساختار با نقش و خط‌هایی که یک کودک سه‌ساله می‌کشد، خواه‌ناخواه فرق اساسی دارد.

کودکان معمولا در یکسالگی است که مداد در دست می‌گیرند ولی به جای خط کشیدن بیشتر با مداد بر روی کاغذ می‌کوبند و بنابراین، به آسانی موفق نمی‌شوند اثری بر روی کاغذ بر جای بگذارند. ولی سرانجام در 18 تا 20 ماهگی به طور کامل موفق بهخط کشیدن می‌شوند. در سن دو سال و نیمه‌گی قدرت عضلانی کودک بیشتر می‌شود و هنگامی که خط را رسم می‌کند، با چشم نیز مراقب آن است تا آن خط از محدوده تعیین‌شده خارج نگردد. در سه سالگی، خط‌نگاری کودک دیگر فقط برای لذت بردن از حرکت یا فشار مداد بر روی کاغذ نیست، بلکه مایل است احساسات درونی خود را که در ارتباط با تجربه‌های زندگی کوتاه‌مدتش به دست آورده بیان کند و بتدریج با افزایش سن کودک، این خطوط بصورت عمودی، افقی، منحنی و ... درخواهند آمد که هر یک بیانگر جنبه‌ای از ابعاد شخصیتی هر کودکی هستند. اگر کودک سن کمی داشته باشد خط‌خطی کردن کاغذ برای سنین او یک کار عادی به شمار می‌آید و او سعی دارد با نقاشی کردن احساسات درونی خود را بروز دهد. اما اگر کودک این کار را در سنین بالا انجام دهد، معلوم است که به وسیله خط‌خطی کردن نقاشی خود، می‌خواهد نفرت خود را نشان دهد.

اعتماد به نفس

چگونه از روی نقاشی می‌توان به میزان اعتماد به نفس کودک پی برد؟

اگر کودک تمام صفحه دفتر یا ورق خود را به وسیله نقاشی پر کند، معلوم است که از اعتماد به نفس بالایی برخوردار است و حضور خود را در میان جمع احساس می‌کند. اما اگر کودک تنها گوشه‌‌ای از تمام صفحه را پر کند، معلوم است که وی از اعتماد به نفس کمتری برخوردار است.

آیا کودکانی که یک یا دو نفر از اعضای خانواده خود را از نقاشی حذف می‌کنند، می‌خواهند منظور خاصی را به ما برسانند؟

بله، زیرا کودک هر چه یکی از اعضای خانواده خود را به خود نزدیکتر بکشد، می‌خواهد علاقه خود را نسبت به آن فرد نشان بدهد، اما هر چه آن فرد را از خود دورتر بکشد یا اصلا وی را نکشد، نشان‌دهنده نفرت کودک نسبت به آن فرد است. به دلیل علاقه بسیاری از خانواده‌ها به جنبه روانشناسانه نقاشی کودکشان و اهمیت این مساله به بررسی مفاهیم نقاشی کودکان به صورت خلاصه می‌پردازیم. برای این منظور به بررسی اشیایی که به طور معمول در نقاشی اغلب کودکان یکسان است از جمله مفهوم خورشید، ماه، آسمان، زمین، ‌اتومبیل ، حیوانات و ... می‌پردازیم. لطفا توجه داشته باشید که شما به کودک، موضوع نقاشی نمی‌دهید و خودش، آزادانه نقاشی می‌کند:

خورشید و ماه

در اغلب نقاشی‌های کودکان، خورشید دیده می‌شود. خورشید نشانه امنیت، خوشحالی، گرما، قدرت و به قول روانشناسان خورشید به معنی «پدر» است. وقتی رابطه کودک و پدر خوب است کودک خورشید را در حال درخشیدن می‌کشد و وقتی رابطه آن دو مطلوب نیست کودک خورشید را در پشت کوه ناپدید می‌کند. ترس کودک از پدر به رنگ قرمز تند یا سیاه در نقاشی دیده می‌شود. البته با یک نقاشی ما به قضاوت نمی‌پردازیم بلکه باید چندین نقاشی کودک را بررسی کرد . ماه نشانه نیستی است. اغلب کودکان ماه را کنار قبر و قبرستان می‌کشند، کودکان در نقاشی خود ماه را با «مرگ» معنی می‌بخشند.

آسمان و زمین

آسمان به معنی الهام و پاکی است، ولی زمین به معنی ثبات و امنیت است. کودکان خیلی کوچک هیچ وقت خطی برای نشان دادن زمین ترسیم نمی‌کنند، ولی در 5 یا 6 سالگی که آغاز درک دلایل منطقی است، به کشیدن زمین نیز می‌پردازند.

اتومبیل

در جامعه امروزی ماشین نشانه قدرت است، به همین دلیل، در نقاشی‌های کودکان مخصوصا پسربچه‌ها، ماشین زیاد دیده می‌شود. وقتی یکی از اعضای خانواده که اغلب پدر و گاهی خود کودک است، رانندگی می‌کنند از دیدگاه برون‌فکنی اهمیت پیدا می‌کند. بیشتر نوجوانان به بهانه این‌که کشیدن تصویر آدم حوصله‌شان را سر می‌برد یا سخت است، از کشیدن شکل آدم خودداری می‌کنند، اما به اعتقاد پژوهشگران ترجیح دادن کشیدن ماشین در این دوره خود به خود نشان‌دهنده وابسته بودن شخص به دنیای خارج و زندگی ماشینی است. البته این مسائل بستگی به سن، فرهنگ و عوامل ذهنی و ... نوجوان دارد.

حیوانات

اگر در نقاشی کودک شما تصاویر حیوانات دیده می‌شود، ممکن است دلایل مختلفی وجود داشته باشد که شما با صحبت کردن با کودک به آن پی می‌برید.

کودکی که در روستا زندگی می‌کند یا حیوانات خانگی دارد یا عاشق حیوانات باشد و یا حتی زیاد به باغ وحش برود طبیعی است که تصویر حیوان بکشد، پس فرهنگ و طرز زندگی کودک در خانواده از اهمیت زیادی برخوردار است. اگر کودک به نوعی با حیوانات رابطه نداشته باشد و حیوان برای او در دسترس نباشد، تصویر حیوان در نقاشی او اهمیت خاصی پیدا می‌کند. گاهی ممکن است کودک احساس گناه و تقصیری را که تجربه کرده و جرات نکرده آن را ابراز کند در نقاشی و در قالب حیوان نشان دهد. مثلا کودکی ممکن است به دلیل این‌که شب گذشته تشکش را خیس کرده و سرزنش شده،‌ احساس گناه بکند و در نقاشی‌اش شکل حیوان خاصی را مثل مارمولک بکشد.

کشیدن حیوانات درنده نشانه فشارهای درونی مخفی کودک است. مثلا کودکی که نسبت به برادر کوچکتر تازه به دنیا آمده‌اش حسادت می‌کند، در نقاشی ممکن است گرگ بکشد که این نشان‌دهنده ترس و دلهره کودک از تازه‌وارد کوچولو است.

والدین باید توجه داشته باشند که در تجزیه و تحلیل نقاشی کودکان که کاری بسیار ظریف و حساس است، چون یک کار تخصصی و تجربی است شما رای قطعی نمی‌دهید. کودک شما باید خودش به میل خودش موضوع نقاشی را انتخاب کند.

شما نباید بالای سر او بنشینید و به او مداد رنگی به میل خودتان بدهید، او در نقاشی کردن باید آزادی کامل داشته باشد، در پایان نقاشی از کودک بخواهید که در مورد تصاویر کشیده شده برای شما حرف بزند، این‌گونه اطلاعات به شما در تجزیه و تحلیل نقاشی کودک دلبندتان کمک می‌کند، ‌کودکان را به کشیدن تشویق کنید، اما آنها را مجبور نکنید که همین الان برای شما نقاشی بکشند.