گاهی ‌به ‌آسمان ‌نگاه ‌کن

روز نجوم از شهر سانفرانسیسکو در ایالات متحده آغاز شد. این شهر که یکی از پیشقراولان تلاش برای ترویج نجوم بود، در دهه 1950 و 1960 میلادی شاهد برگزاری برنامه‌های رصدی و شب‌های رصدی متعددی بود که از سوی گروه‌های مختلف نجومی‌ این منطقه و با هدف آشنا کردن مردم با دانش ستاره‌شناسی جدید برگزار می‌شد. هر یک از این گروه‌ها برنامه خود را در زمان مشخصی در محل‌های عمومی‌ شهر برپا می‌کردند و طی آن، ‌اعضای گروه با برپا کردن تلسکوپ‌های خود در این پارک، ماه، سیارات، خوشه‌های ستاره‌ای و کهکشان آندرومدا (امراه المسلسله) را به مردم نشان می‌دادند و هرگاه وضعیت هوا برای رصد نامناسب بود، با استفاده از سالن اجتماعات محلی این برنامه را پی می‌گرفتند.

در همان سال‌ها بود که ستاره‌شناس سرشناس آماتور، جان دابسون روشی جدید را برای ترویج نجوم در پی‌گرفت. وی با شعار تلسکوپ خود را همه وقت و همه جا برپا کنید، گروهی از منجمان را سامان داد که رفته رفته به رصدگران کنارگذر‌ها معروف شدند. در همان ایام اخترشناس آماتور سرشناس دیگری به نام داوگ برگر از زاویه دیگری به موضوع نگریست و این سوال را مطرح کرد که چگونه می‌توان لذتی را که در دنیای نجوم وجود دارد به دیگر مردم منتقل کرد؟ و چرا نباید همه گروه‌ها یک برنامه مشترک در سال داشته باشند که به طور عمده مردم را به دیدن زیبایی‌های دنیای آسمان شب دعوت کنند تا آنها هم بتوانند از این موقعیت لذت ببرند؟ بر اساس این ایده بود که در سال 1973، داوگ برگر به همراه انجمن نجوم کالیفرنیای شمالی اولین روز نجوم را برگزار کردند. بسرعت این رویداد از مرزهای کالیفرنیای شمالی گذشت و لیگ انجمن‌های نجومی‌ آمریکا به برنامه‌ریزی و برگزاری آن در تمام آمریکای شمالی اقدام نمود. پس از آن بودکه آوازه این برنامه از مرزهای آمریکا بیرون رفت و دیگر کشورها نیز علاقه‌مند به برگزاری آن شدند و بدین ترتیب لیگ نجومی‌ این بار به هماهنگی برگزاری این مراسم در سطح بین‌المللی اقدام کرد و به ترویج نهادهای نجومی‌ ملی و بین‌المللی و سازمان‌ها و موسسات مرتبط با آموزش علم و نجوم به حمایت از این برنامه پرداخت.

در ایران این برنامه برای نخستین بار در سال 1380 برگزار شد. در آن سال رصدخانه آموزشی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان (رصدخانه زعفرانیه) یک شب رصدی را به پاسداشت روز جهانی نجوم در شامگاه 16 اردیبهشت 1380 برگزار کرد. همان شب شبکه 4 سیما به همین مناسبت نخستین برنامه آسمان شب را به روی آنتن فرستاد و این آغازی شد برای پخش منظم این برنامه که در طول زمان به یکی از پربیننده‌ترین برنامه‌های علمی ‌سیمای جمهوری اسلامی ‌ایران تبدیل شد.

سال 1381 گرامیداشت روز جهانی نجوم ابعاد گسترده‌تری یافت. علاوه بر رصدخانه زعفرانیه تهران که برنامه‌ای جذاب و متنوع برگزار کرد، چند گروه دیگر در تهران نیز اقدام به برگزاری برنامه‌های مشابه کردند. در مشهد برنامه‌هایی با همکاری مرحوم دکتر عدالتی در گروه فیزیک دانشگاه فردوسی و یکی از روستاهای نزدیک تربت حیدریه برگزار شد و در سعادت شهر شیراز و چند نقطه دیگر نیز برنامه‌های مشابهی برگزار شد. اما از سال 1382 این برنامه‌ها وسعت فراوانی یافت. در این سال برنامه‌هایی در ده‌ها شهر ایران برگزار شد و در تهران نیز چندین مرکز برای این برنامه مورد توجه قرار گرفت. در این سال علاوه بر رصدخانه زعفرانیه تهران، کانون‌های پرورش فکری و گروه‌های محلی اقدام به برگزاری این مراسم کردند. یکی از این برنامه‌ها که از سوی دانش آموزان مدرسه فرزانگان تهران و با حمایت ماهنامه نجوم و انجمن نجوم ایران در خانه هنرمندان تهران برگزار شد، به دلیل ایده‌های نوآورانه‌ای که از سوی دانش آموزان فرزانگان برای ترویج نجوم به کار گرفته شده بود، جایزه بهترین ایده‌های نو در برگزاری روز نجوم را از سوی لیگ جهانی نجوم به دست آورد.

این روند با گستردگی بیشتری در سال‌های بعد ادامه یافت و در سال 1385 بیش از 100 گروه در سراسر ایران به این برنامه پیوستند و سبب شد تا جایزه ویژه برگزاری روز جهانی نجوم به نمایندگی از برگزارکنندگان به هماهنگ‌کننده این برنامه (شاخه آماتوری انجمن نجوم ایران) اهدا شود. برگزاری این برنامه در سال 1386 در پارک ملت شاهد حضور کم‌سابقه‌ای از جمعیت دوستداران نجوم بود و هزاران نفر از مردم در این برنامه مشارکت کردند و همزمان در صدها نقطه کشور، مردم شاهد برپایی تلسکوپ‌ها در خیابان‌ها و مناطق عمومی‌ بودند.

امسال و در سال جهانی نجوم نیز انتظار می‌رود گروه‌های بسیاری به برگزارکنندگان این مناسبت پیوسته باشند و نقاط بسیاری از ایران شاهد برگزاری این برنامه‌ها باشد.

اما استانداردهای برگزاری روز نجوم و نحوه نامگذاری این روز چگونه است؟ بنابر تعریف راهنمای برگزاری جهانی، روز نجوم روزی در فصل بهار است که گروه‌های نجومی، آسمان نما‌ها، رصدخانه‌های آموزشی و همه علاقه‌مندان نجوم در کنار هم قرار می‌گیرند تا به مردم نشان دهند دنیای نجوم تا چه حد هیجان انگیز، سرگرم‌کننده و زیباست. برای ترویج تمام پیشرفت‌های علمی، تدارک دیدن منابع و اطلاعات نجومی ‌برای مردم و دعوت آنها برای بهره‌مندی از زیبایی‌های آسمان شب، این روز گرامی‌ داشته می‌شود و شعارهای اصلی با مضامین بردن نجوم به میان مردم، آسمان را نگاه کنید و به بالا نگاه کنید برای آن انتخاب شده است. از آنجا که هدف این است تا حد امکان مردم با آسمان آشنا شوند و به آنها فرصت داده شود تا تجربیات جذابی از اولین مواجهه خود با دنیای ستاره‌ها داشته باشند، یک روز مشخص به این نام معرفی و ثبت نشده است. بویژه آن‌که یکی از جذابترین اجرام نجومی‌که مردم عادی در اولین برخورد خود مایلند آن را از دریچه تلسکوپ‌ها ببینند ماه است و هر شبی برای رصد ماه مناسب نیست. به همین سبب برای تعیین روز جهانی نجوم از قاعده زیر استفاده می‌شود که در بین نیمه ماه تا نیمه اول ماه میلادی می‌، نخستین شنبه (تعطیل پایان هفته) که به تربیع اول ماه نزدیک‌تر است، روز نجوم خواهد بود. بدین ترتیب با توجه به این‌که امسال (1388) تربیع اول ماه در روز شنبه 11 اردیبهشت اتفاق خواهد افتاد، کشورهایی که در آن تعطیلی پایان هفته روز شنبه است، شنبه 12 اردیبهشت را به عنوان روز نجوم اعلام می‌کنند.

با توجه به این‌که انتخاب روز تعطیلی پایان هفته به دلیل امکان مشارکت بیشتر مردم در این مراسم و در عین حال تعطیلی مراکز رسمی‌ و امکان استفاده از امکانات آنها انتخاب شده است، در ایران و دیگر کشورهایی که روز جمعه تعطیلی آخر هفته آنهاست،‌ این مراسم یک روز پیش از روز جهانی نجوم برگزار می‌شود و بدین ترتیب ایرانیان 11 اردیبهشت را به عنوان روز نجوم جشن خواهند گرفت. با وجود آن بسیاری از گروه‌ها روز شنبه 12 اردیبهشت و برخی دیگر هفته پیش از این تاریخ را برای برگزاری برنامه‌های خود اختصاص می‌دهند.

بنابراین نباید تعجب کنید که اگر در این روز به پارک یا محل عمومی‌ رفتید، افرادی را ببینید که تلسکوپهای خود را برقرار کرده و شما را به دیدن زیبایی‌های آسمان دعوت می‌کنند. شما در این روز می‌توانید از فرصت تماشای آسمان لذت ببرید و اگر تاکنون این فرصت را نداشته‌اید، همان احساسی را تجربه خواهید کرد که گالیله 400 سال پیش زمانی که از پشت چشمی ‌تلسکوپش به آسمان نگریست،‌ تجربه کرد.

اما امسال بحث مهم دیگری هم به روز نجوم گره خورده است؛ موضوعی که بویژه با نامگذاری امسال به نام سال اصلاح الگوی مصرف از سوی رهبر معظم انقلاب، توجهی ویژه پیدا کرده است.

منجمان از نخستین گروه‌هایی بودند که متوجه شدند افزایش نورهایی که در شهرها به شکلی غیر استاندارد به کارمی‌رود،‌باعث شده تا ستارگان یکی یکی از آسمان رخت بربندند. آلودگی نوری باعث شد تا ساکنان شهرها رفته رفته با آسمان پرستاره و آسمانی که در آن می‌شد راه شیری را رصد کرد بیگانه شوند. امروزه کلانشهرهای بزرگ جهان از این بیماری رنج می‌برند. اما دانشمندان متوجه شدند این آلودگی نه تنها می‌تواند ستاره‌ها را از آسمان برباید که باعث ایجاد مشکلات زیست محیطی برای حیوانات، ‌گیاهان و اثرات منفی روی سیستم اعصاب انسان نیز می‌شود. اما شاید مهم‌تر از همه اینها این‌که باعث هدر رفتن انرژی بسیاری می‌شود. تخمین زده می‌شود به سبب نورپردازی غیر استاندارد حدود 40 درصد انرژی که صرف روشنایی می‌شود را به هدر می‌دهد به این معنی که 40 درصد حجم نور بدون آن‌که نقشی در روشن کردن زمین داشته باشد، مستقیم به سوی آسمان می‌رود. در حالی که می‌توان با اصلاح کوچکی در سیستم نوری این چراغ‌ها،‌ جلوی هدررفت این درصد عظیم انرژی را گرفت، زمین را روشن نگاه داشت و آسمان را دوباره پرستاره کرد.

مراسم روز نجوم امسال هم قصد دارد از این بهانه استفاده کند. در سالی که شعارش «بر شما باد کشف جهان» است شاید این روز بهانه‌ای شود تا بسیاری از مردم از طریق نجوم با جهان پر از راز و رمز، آشتی کنند.

پوریا ناظمی