واگرایی در ناتو

مساله عضویت گرجستان و اوکراین به ناتو و چارچوب روابط ناتو با روسیه موضوع اصلی مذاکرات دو روزه وزرای دفاع کشورهای عضو ناتو در استونی، کشوری کوچک در حوزه دریای بالتیک بود که چهارشنبه و پنجشنبه هفته گذشته برگزار شد. رابرت گیتس، وزیر دفاع آمریکا و آن دسته از وزرای دفاع عضو که هوادار الحاق گرجستان به ناتو هستند در این نشست سعی کردند سایر اعضا را متقاعد کنندکه بحران ماه اوت قفقاز ‌که با مداخله روسیه در قفقاز به دنبال تهاجم نظامی گرجستان به این جمهوری جدایی‌طلب آغاز شد ضرورت سریع روند الحاق این کشور به ناتو را توجیه می‌کند.

جف مورل، از سخنگوهای پنتاگون سه‌شنبه هفته گذشته و در آستانه عزیمت گیتس به استونی ادعا کرد اگر روسیه در ماه اوت به گرجستان حمله نکرده بود گیتس برای پافشاری بر الحاق گرجستان به ناتو در نشست لیتوانی حضور نمی‌یافت. او در ادامه مدعی شد هدف از حضور گیتس در این نشست نشان دادن حمایت قاطع ایالات‌متحده از کشورهای کوچک حوزه بالتیک است که با تهدیدات روسیه روبه‌رو هستند.

افشای حقایق جنگ گرجستان

گیتس در حال راهی استونی ‌شد که افشای جزییات بیشتری در مورد چگونگی آغاز جنگ گرجستان موید نظر آن دسته از اعضای ناتو بود که خواستار حرکت آرام در جهت الحاق گرجستان و اوکراین به این ائتلاف نظامی هستند.

اطلاعاتی که طی هفته گذشته در مورد خاستگاه جنگ گرجستان و این که چه کسی آغازگر جنگ بوده به رسانه‌ها درز کرد موید اقدامات تحریک‌آمیز رهبران گرجستان بود. این مساله موجب شد برخی از اعضای ناتو از این که گرجستان به هنگام شروع این درگیری عضوی از این سازمان نبوده ابراز خوشحالی کنند.

براساس اساسنامه ناتو، حمله به هر یک از کشورهای عضو به منزله آغاز جنگ علیه تمامی ائتلاف خواهد بود. در مورد درگیری‌های ماه اوت بین روسیه و گرجستان چنانچه در آن زمان گرجستان عضوی از ناتو بود احتمال بروز جنگی تمام‌عیار بین این سازمان و روسیه وجود داشت.

دقیقا به همین دلیل بود که حاضران در نشست هفته گذشته استونی تنها عضویت اوکراین را در دستور کاری خود قرار دادند. البته اوکراین هم برای روس‌ها و ناتو به یک اندازه حساسیت‌برانگیز است. اوکراین با جمعیت 46 میلیون نفری و برخورداری از توانمندی‌های صنعتی و کشاورزی گسترده در موقعیتی استراتژیک و حدفاصل روسیه و اعضای جدید ناتو در شرق اروپا قرار دارد. این کشورها اگرچه بخشی از خاک شوروی نبودند اما از اعضای بلوک نظامی کمونیست‌ها موسوم به پیمان ورشو بودند که نسخه روسی ناتو بود. اوکراین بزرگ‌ترین و مهم‌ترین جمهوری سابق شوروی است که در مسیر عضویت در ناتو قرار گرفته است. استونی، لتونی و لیتوانی هیچ گاه از پیوستگی سیاسی، اقتصادی و فرهنگی گسترده اوکراین با روسیه برخوردار نبودند.

این مساله به درک این که چرا مسکو برخلاف زمانی که مساله عضویت اعضای پیشین پیمان ورشو به ناتو و حتی الحاق جمهوری‌های سابق شوروی در حوزه بالتیک به این سازمان مطرح شد، مخالفت چندانی نکرد اما با رسیدن گستره گسترش ناتو به اوکراین برآشفت، کمک می‌کند.

روس‌ها برای نشان دادن خشم و عصبانیت خود از این مساله هر چقدر که می‌توانستند تهدید کردند و هشدار دادند. دولت بوش برای آن که مخالفت روسیه را از مساله‌ای بین مسکو و واشنگتن به موضوعی با اهمیت بین‌المللی تبدیل کند به طور مداوم تاکید می‌کرد سرنوشت الحاق اوکراین به ناتو با رجوع به آرای مردم این کشور مشخص خواهد شد.

وزارت دفاع حاضر در نشست استونی با درخواست از اوکراین برای فراهم آوردن مقدمات الحاق این کشور به ناتو ازجمله انجام اصلاحاتی در ارتش این کشور، جمله شفاف‌سازی بودجه نظامی و حرکت در جهت تشکیل ارتش حرفه‌ای عملا روند الحاق را به جریان انداختند اگرچه دعوت رسمی از این کشور برای حرکت در مسیر عضویت مستلزم تصمیم‌گیری در مورد اجرای طرح اقدام عضویت است.

قرار است وزرای امور خارجه کشورهای عضو ناتو ماه آینده در بروکسل، پایتخت بلژیک و مقر فرماندهی ناتو گردآیند و در این مورد تصمیم‌گیری کنند. هرچند به نظر می‌رسد اعضای ناتو مخالفتی با الحاق اوکراین به این سازمان ندارند اما همچون گرجستان خواستار حرکت آرام و با طمانینه در جهت تحقق این هدف و اجتناب از تعجیل هستند.

حمایت همه‌جانبه واشنگتن

دولت بوش سرمایه‌گذاری گسترده‌ای برای کمک به الحاق اوکراین به ناتو کرده است. بوش در مسیر عزیمت خود به بخارست در ماه آوریل توقف کوتاهی در کی‌یف، پایتخت اوکراین داشت تا حمایت خود را از دولت این کشور نشان دهد. دیک چنی، معاون  رئیس‌جمهور آمریکا هم سپتامبر از گرجستان و اوکراین دیدار کرد تا بر حمایت واشنگتن از الحاق سریع این دو کشور به ناتو مهر تایید بزند.

با این حال به نظر می‌رسد تشدید بی‌ثباتی دولت اوکراین به تردیدها در مورد آینده این کشور دامن زده است. یولیا تیموشنکو، نخست‌وزیر اوکراین و ویکتور یوشچنکو، رئیس‌جمهور این کشور که زمانی متحدانی نزدیک بودند هم‌اکنون درگیر جنگ قدرتی تمام‌عیار و سخت هستند. قرار است انتخابات پارلمانی جدید این کشور اواسط ماه دسامبر و به فاصله چند روز پس از نشست وزرای خارجه ناتو در بروکسل انجام شود.

اگرچه نحوه مدیریت شرایط اقتصادی سخت اوکراین که به واسطه رسیدن امواج بحران مالی جهانی به این کشور سخت‌تر هم شده است نقشی محوری در تصمیم‌گیری اوکراینی‌ها در حوزه‌های رای‌گیری خواهد داشت اما یوشچنکو تا آنجا به روابط با روسیه مربوط می‌شود موضعی سرسختانه‌تر در قیاس با تیموشنکو اتخاذ کرده است. یوشچنکو خواستار تسریع روند الحاق اوکراین به ناتو است در حالی که جامعه این کشور که 17 درصد روسی‌تبار را هم در بر می‌گیرد در این مورد دچار دودستگی و انشقاق شده است.

رضا سادات