شکارچیان در دام‌

براساس گزارش اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (‌IUCN) بیش از نیمی از کوسه‌هایی که زیستگاه آنها اقیانوس‌های جهان است در معرض خطر انقراض قرار دارند.

بررسی‌ها نشان می‌دهد، شکار‌های غیرمجاز و فعالیت صیادان متخلف یکی از عوامل مرگ و میر این گونه دریایی است؛ چرا که کوسه‌ها روند تولید مثل کندی دارند و این امر آنها را در مقابل صید بی‌رویه آسیب‌پذیر کرده است از سوی دیگر با  کاهش ذخایر ماهیانی مثل ماهی تن و اره ماهی، صیادان بیش از پیش برای جبران این کمبود به صید کوسه‌ها روی آورده‌اند.

به علاوه برخی جوامع شرق آسیا که باله کوسه را غذایی مرغوب و لذیذ می‌دانند به شکار این حیوان ادامه می‌دهند. همچنین بررسی‌ها نشان داده است که تغییرات آب و هوایی نیز ممکن است سبب اختلال در زندگی و زیستگاه گروه‌هایی از این ماهی‌ها باشد که این امر نیز بر جمعیت این گونه دریایی تاثیرگذار است.

ارزیابی تازه IUCN اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت نشان می‌دهد که این جریان‌ها چگونه بر جمعیت کوسه‌ها در جهان تاثیر می‌گذارد. این گروه نتیجه‌گیری می‌کند که از میان 21 گونه‌ای که در اقیانوس‌های آزاد شنا می‌کنند، 11 گونه در خطر انقراض قرار  دارند و در 5 گونه نیز نشانه‌های انحطاط ظاهر شده است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد در حالی که برخلاف تصور اکثر مردم کوسه‌ها از جمله خطرناک‌ترین گونه‌های دریایی هستند، این انسان‌ها هستند که بیشتر گونه‌های کوسه‌ها را در خطر انقراض قرار داده‌اند و با شکار و صید بی‌رویه زندگی آنها را نابود کرده‌اند.

تحقیقات اخیر نشان می‌دهد که کوسه‌ها گروه بسیار موفقی هستند به طوری که  از 400 میلیون سال قبل همچنان زندگی می‌کنند و در اکوسیستم‌های دریایی بالاترین سطح زنجیره غذایی را به خود اختصاص داده‌اند.

خصوصیات فیزیولوژی این گونه‌های دریایی مانند اسکلت غضروفی این ماهیان باعث کاهش وزن و کمک به شناوری آنها می‌شود، همچنین منافذ بینی زوج و باله‌های پشتی و شکاف آبششی از ویژگی‌های منحصر به فرد این گونه دریایی است که آنها را جزو گونه‌های سازگارتری قرار داده است.

ویژگی‌های کوسه‌ها

کوسه‌ها پوستی زبر همانند سمباده  دارند که  ساختار این فلس‌ها یادآور ساختار دندان است؛ به شکل مخروطی کوچک، عاجدار، حفره ‌ای و پوشیده از مینا هستند.

خصوصیت بارز و محسوس کوسه‌ها دندان‌هایشان است. منشأ این دندان‌های مینادار همان فلس‌های placoid هستند. از چندین ردیف دندان‌های آنها تنها ردیف اول و دوم به طور فعال در تغذیه استفاده می‌شوند و ردیف‌های بعدی تنها جایگزین دندان‌های پوسیده یا شکسته ردیف جلو می‌شوند.

دید دوچشمی کوسه‌ها بهتر از آن چیزی است که تصور می‌شود. برخلاف بسیاری از ماهی‌های استخوانی کوسه‌ها قادر به کنترل اندازه مردمک خود هستند. کوسه‌هایی که در تاریکی یا نورهای کم شکار می‌کنند، دارای یک لایه سلولی در شبکیه خود هستند که نور را بشدت منعکس می‌کند و در نتیجه شبکیه دو بار تحریک شده و نور منعکس شده از چشم آنها در تاریکی باعث درخشش چشم‌هایشان شبیه چشم‌های گربه‌ها می‌شود.

بسیاری از کوسه‌ها بویژه کوسه‌های راسته  Carchariniformes دارای پلک سوم هستند و زمانی که کوسه نزدیک شکار می‌شود، این پلک به عنوان یک محافظ روی چشم را می‌پوشاند و نقش چشم به حواس دیگری منتقل می‌شود.

یکی دیگر از حس‌های کوسه‌ها حس الکترونیکی است که به صورت حفره‌هایی در اطراف پوزه آنها دیده می‌شود این کوسه‌ها به کمک همین گیرنده‌های الکتریکی خود شکار می‌کنند. با استفاده از این گیرنده‌های الکتریکی کوسه‌ها قادرند ایمپالس‌هایی فقط در حدود یک هزارم ولت را که از هر تغییر الکتریکی تولید شده توسط هر موجود زنده‌ای بسیار کمتر است را دریافت کنند و به این ترتیب محل شکار را با میدان‌های بیوالکتریکی طبیعی خود شناسایی می‌کنند.

کوسه‌ها حس بویایی بسیار قوی دارند و به وسیله آن می‌توانند یک بخش از خون را در یک میلیون بخش از آب تشخیص دهند.

کوسه‌های قطب‌نما

گونه‌هایی از کوسه‌ها که مهاجرت‌های طولانی را انجام می‌دهند با در نظر گرفتن میدان الکتریکی زمین جهت حرکت و مسیر خود را تشخیص می‌دهند؛ همانند یک قطب‌نما...!

کوسه‌ها قادر به دریافت صداهایی با فرکانس پایین هستند. گوش داخلی کوسه‌ها دارای سه مجرای نیم دایره است و یک مجرای اندولنفاتیک گوش داخلی را به آب مرتبط می‌کند. سنگریزه‌های شنوایی کوسه‌ها دانه‌های آهکی هستند که از دانه‌های شن وارد شده از مجرای اندولنفاتیک تشکیل یافته‌اند.

کوسه‌ها به سوی ارتعاشات نامنظم که شاید علائمی از یک طعمه زخمی باشد جذب می‌شوند و حساسیت کمتری نسبت به اصوات با فرکانس بالا دارند.

کوسه‌ها از ویژگی‌های همسفرگی cammensalism که نوعی از همزیستی  است بهره می‌برند. در این رابطه یک طرف سود می‌برد و طرف دیگر نه سود می‌برد نه زیانی متحمل می‌شود که در این رابطه می‌توان از همزیستی یک نوع ماهی با کوسه‌ها نام برد. این ماهی به کمک باله پشتی خود که تبدیل به بادکشی روی سر آن گشته به کوسه‌ها می‌چسبد و از باقیمانده غذای آنها استفاده می‌کند.

تجارت کوسه‌‌ها

در آب‌های جهان حداقل 370 گونه کوسه یافت می‌شود که در 12 راسته و 21 خانواده و 74 جنس رده‌بندی می‌شوند. پراکنش آنها در سراسر جهان از مناطق گرمسیری و معتدل تا آب‌های قطبی و در همه اعماق می‌باشد. اگرچه همه آنها در دریا زندگی می‌کنند ولی برخی انواع آن یا در آب شیرین زندگی می‌کنند یا برای جستجوی غذا وارد آب شیرین می‌شوند.

تحقیقات انجام شده در بازار غذاهای دریایی هنگ‌کنگ نشان می‌دهد که تجارت باله کوسه در جهان بسیار بیشتر از آنچه که تخمین‌زده شده می‌باشد. هنگ‌کنگ مرکز اصلی تجارت باله کوسه جهان است و آمارها نشان می‌دهد که  50 تا 80 درصد تجارت این محصول در این کشور صورت می‌گیرد، از این‌رو در حال حاضر بیشتر کوسه‌ها مورد تهدید قرار گرفته‌اند و اگر این روند ادامه یابد، این گونه‌ها منقرض خواهند شد.

تحقیقات از دیگر نقاط جهان حاکی است که علاقه چینی‌ها نیز به گوشت کوسه ماهی باعث شده نسل کوسه‌های سرچکشی رو به نابودی بگذارد، زیرا شکارچیان چینی کوسه، بدون هیچ تردیدی برای شکار بی‌رویه آنها کمر بسته‌اند.

تعداد این کوسه‌ها در اقیانوس‌های این منطقه که زمانی سلطان بی‌چون و چرای آب‌های ساحلی بودند، ظرف 40 سال گذشته چنان کاهشی داشته که باعث شده نام این کوسه در زمره جانوران در شرف انقراض قرار گیرد. اتحادیه بین‌المللی حفاظت از محیط زیستIUNC  نام 8 گونه کوسه ماهی دیگر را هم در لیست گونه‌های روبه انقراض آورده است. تا چندی پیش کسی تصور نمی‌کرد کوسه‌ها به دوران پایان سلطنت بی‌چون و چرای خود قدم گذاشته‌اند تا این که جولیا بوئم، محقق سازمان مطالعات اقیانوس دریافت که این حیوانات در یک قدمی نابودی هستند.

پروفسور بوئم در مطالعه خود متوجه شد تعداد کوسه‌ها بین سال‌های 1970 تا 2005 حدود 98 درصد کاهش داشته است. مساله نابودی کوسه‌ها هم‌اکنون به یک معضل جهانی تبدیل شده است. بوئم متذکر شد در صورتی که شکار کوسه‌ها مانند گذشته ادامه پیدا کند به طور قطع در آینده نزدیک هیچ کوسه‌ای در اقیانوس‌ها باقی نخواهد ماند.

طبق قوانین بین‌المللی شکار کوسه در اقیانوس منع قانونی ندارد. بسیاری از کوسه‌ها به طور اشتباه توسط صیادان ماهی تن کشته می‌شوند و بسیاری از آنها هم تنها برای تفریح یک‌سری انسان روان‌پریش قربانی می‌شوند؛ البته اکثر کوسه‌ها برای فروش در بازارهای آبزیان دریایی شکار می‌شوند. گوشت کوسه‌ها در چین به علت گرانی آن در مراسم عروسی و میهمانی‌های مهم سرو می‌شود. قیمت هر کیلو گوشت کوسه حدود 150 پوند (بیش از 300 دلار) است. در بازار هنگ‌کنگ سالانه بین 26 تا 73 میلیون کوسه خرید و فروش می‌شود. بوئم گفت؛ «همه کوسه‌ها به یک میزان در خطر انقراض نیستند. برای مثال شکار آنها در یک منطقه از جهان بسیار زیاد است در حالی که در منطقه‌ای دیگر مردم تمایل زیادی به شکار آنها ندارند.» کوسه‌های سرچکشی 16 سال طول می‌کشد تا به رشد کامل برسند، بنابراین شکار بی‌رویه آنها به طور قطع به انقراض آنها منجر خواهد شد. از آنجا که کوسه‌های سرچکشی به صورت گروهی شنا می‌کنند، شکار آنها بسیار راحت است.در گذشته از پوست کوسه برای تهیه سنباده و صیقل دادن وسایل چوبی استفاده می‌شد. از کبد این آبزی علاوه بر استخراج ویتامینA  برای تهیه روغن استفاده می‌شود. در دنیای امروز تعدادی از کوسه‌ها Ginglymostoma cirratum  پوست باارزشی دارند، در حالی که گوشت آنها بی‌ارزش است. از طرف دیگر گوشت کوسه باله کوتاه Isurus oxyrinchus ممکن است در بازار از ارزش زیادی برخوردار باشد. از دندان کوسه استفاده تزئینی و از غضروف آن استفاده دارویی می‌شود. باله کوسه صادراتی بوده و در ژاپن از آن سوپ تهیه می‌کنند.

شکار  بی‌رویه‌

هر سال، انسان‌ها میلیون‌ها کوسه را برای مقاصد خود می‌کشند،‌ دلیل اصلی این شکار بی‌حد و حصر، به دست آوردن غضروف این جانور است، غضروف، ماده‌ای نرم و انعطاف‌پذیر است که اسکلت کوسه  را تشکیل می‌دهد. بسیاری از مردم، غضروف کوسه را برای درمان سرطان مصرف می‌کنند. در فروشگاه‌های مواد غذایی برخی از کشورها، غضروف کوسه به فروش می‌رسد.

اما تاکنون هیچ‌کس ثابت نکرده که غضروف کوسه در  درمان سرطان موثر است. برخی افراد باله‌های کوسه را می‌خواهند. آشپز‌های بسیاری از کشورهای آسیایی از باله‌های این گونه، نوعی سوپ درست می‌کنند که بسیار گرانقیمت است. در چین، یک کاسه از این سوپ را یکصد دلار می‌فروشند!

از آنجا که بعضی از قسمت‌های بدن کوسه بسیار باارزش است، برخی گونه‌های این حیوان مورد شکار بیش از حد و بی‌رویه است که باعث انقراض دائمی نسل این گونه‌های ارزشمند می‌شود.

درباره کوسه‌های ماقبل تاریخ چیز زیادی در دست نیست. دانشمندان تعداد بسیار اندکی، فسیل از این آبزیان کشف کرده‌اند. دلیل باقی نماندن فسیل زیاد این جانور، بدن غضروفی آن است. زیرا غضروف مدت زمان زیادی دوام نمی‌آورد و بزودی تجزیه می‌شود و از بین می‌رود. اما دانشمندان بخش دیگری از این حیوان که دندان‌های آن است را  پیدا کرده‌اند.

 برخی از گونه‌های مشهور

«کوسه نهنگی» بزرگ‌ترین ماهی در دریاهاست. هنگامی که به منتهای رشد خود می‌رسد، اندازه‌اش از یک اتوبوس بزرگ‌تر می‌شود، با وجود این، حیوانات بزرگ را شکار نمی‌کند. در عوض، کوسه با دهان کاملا باز شنا می‌کند و هنگام حرکت خود ماهی‌های کوچک و سایر جانواران ریز دریایی را می‌بلعد و حتی گیاهان دریایی موسوم به پلانکتون‌ها را هم می‌خورد. فرشته کوسه‌ (Angel shark) خود را در میان ماسه‌ها و گل و لای کف دریا پنهان می‌کند. هنگامی که گله‌ای از ماهیان از نزدیکش رد می‌شوند، به آنها حمله‌ور و ناهارش را میل می‌کند.

«کوسه کله چکشی» از سر خود برای گیر انداختن طعمه استفاده می‌کند و در همان حال شکار خود را می‌خورد.
«کوسه اره‌ای» پوزه‌ای شبیه به یک اره دارد که مانند تیغه اره تیز و برنده است. این نوع کوسه با پوزه اره‌ مانند خود در ماسه‌ها فرومی‌رود تا طعمه خود را به دست آورد.

تقریبا حدود 5 هزار دندان تیز تیغ مانند در طول دهان یک کوسه سفید ردیف شده است.

هنگامی که یکی از این دندان‌ها می‌افتد، دندانی دیگر سریعا جایش را پرمی‌کند. این دندان‌ها وسیله شکار کوسه سفید هستند. اما در جویدن غذا هیچ نقشی ندارند، بلکه باعث بلع طعمه می‌شوند، این کوسه‌های سفید بزرگ، متهم ردیف اول در حملات کوسه‌ای هستند، اما کوسه‌های ببری و گاوی نیز می‌توانند خطرناک باشند. البته تعداد کمی از گونه‌های دیگر نیز خطرآفرین هستند.

کوسه ماهیان در آبهای خلیج فارس و دریای عمان‌

کوسه ماهیان شاخه‌ای از ماهیان غضروفی هستند که در خلیج فارس و دریای عمان از تنوع گونه‌ای قابل ملاحظه‌ای برخوردارند. از میان کل گونه‌های کوسه‌ها، 20 گونه مهاجم هستند که فقط 4 گونه از آنها به انسان حمله می‌کند. این گونه‌های مهاجم درخلیج فارس و دریای عمان وجود ندارند. این ماهیان در راس هرم غذایی دریا و اقیانوس‌ها قرار دارند و به همین دلیل از تنوع غذایی بالایی برخوردارند. مهم‌ترین گونه‌های مهم کوسه‌ها شامل کوسه سفید، کوسه آبی، کوسه ببری و کوسه پلنگی است. همچنین کوسه‌هایی که صیادان جنوب در آب‌های خلیج فارس صید می‌کنند شامل کولی بیلی، کولی سیاف، کولی گرگ، کولی گربه، کولی نمرانی، کولی سوار، کولی شیردندان و  کولی چشم زیر است.

ارزش غذایی گوشت کوسه در مقایسه با ماهیان استخوانی با توجه به ترکیب و توزیع اسیدهای آمینه کمتر می‌باشد. از آنجا که میزان اوره در بافت عضلانی کوسه ماهیان بالاست بنابراین به منظور استفاده به عنوان یک منبع غذایی لازم است که میزان اوره کاهش یابد. علی‌رغم اوره‌زدایی، باز هم این گوشت برای افرادی که ناراحتی‌های قلبی  عروقی، نقرس و فشارخون بالا دارند توصیه نمی‌شود. تحقیقات روی 30 گونه کوسه نشان داده که میزان اوره بین 1600 تا2300 میلی‌گرم درصد گرم گوشت متغیر است. میزان پروتئین گوشت کوسه ماهی بین 3/16 تا 7/21 درصد اندازه‌گیری شده و درصد موادمعدنی و چربی آن به ترتیب در گونه‌های مختلف از 6/0 تا 8/1 درصد و 3‌ 1 درصد می‌باشد.

چرا کوسه‌ها حمله می‌کنند؟

تحقیقات نشان داده است که هنوز به درستی مشخص نیست چرا کوسه‌ها به انسان حمله می‌کنند. دانشمندان معتقدند که حمله آنها به انسان می‌تواند به دلیل اشتباه در قدرت تشخیص آنها باشد. برای کوسه، انسان شناگر مانند یک فک است و بسیاری از کوسه‌ها، فک‌ها را شکار می‌کنند.

گردشگری نیز یکی از دلایل حمله کوسه‌هاست، بسیاری از گردشگران می‌خواهند کوسه‌ها را از فاصله نزدیک ببینند، از این‌رو با انداختن تکه‌های ماهی می‌خواهند که آنها را به ساحل جذب کنند که این عاملی برای بروز حوادث تلخ می‌شود.

برخی از دانشمندان معتقدند، احتمالا کوسه‌ها از مزه گوشت انسان خوششان نمی‌آید و در بسیاری از موارد کوسه پس از یک بار گاز زدن بدن انسان آنجا را ترک می‌کند، اما یک گاز زدن ممکن است منجر به مرگ فرد شود. با این همه بی‌شک دخالت انسان‌ها به حریم طبیعی آنها زیست و تعادل اکولوژیکی این موجودات دریایی را بر هم زده است که ادامه این روند برای حیات و بقای آنها و حتی دیگر جانداران دریایی خطرناک است و با یک برنامه‌ریزی جهانی و حمایت بین‌المللی باید محافظت شوند.

حمیده‌سادات هاشمی‌