شورش رنگ‌ها روی در و دیوار

هر چند ممکن است این نقاشی‌‌ها و نوشته‌ها در نگاه اول مایه آلودگی بصری و کثیف کردن دیوارهای خیابان به نظر برسند، اما راستش را بخواهید همین چیزهایی که ما روی دیوار‌های شهرمان داریم، به شکلی پیشرفته‌تر به عنوان هنری متعلق به یکی، دو دهه اخیر شناخته می‌شود که «گرافیتی» نام دارد. البته هنر گرافیتی به آن صورتی که در کشورهای اروپایی و آمریکا اجرا می‌شود، هم از نظر طراحی و هم از نظر معنایی دارای نکات بسیار فنی و دقیقی است. گرافیتی که در ابتدا به عنوان شورش هنرمندان خیابانی شناخته می‌شد، بعد از مدتی که در خیابان‌های آمریکا و بعد در اروپا همه‌گیر شد، توانست قدرت خود را در رساندن پیام هنرمندانی که هیچ رسانه‌ای برای بیان حرف‌هایشان ندارند به نمایش بگذارد. این هنر در عین حال که با پیام‌های سیاسی آشکاری همراه است به عنوان طغیانی علیه جریان‌های رایج هنری شناخته می‌شود که در کنترل دلالان هنری، گالری‌دارها و مدیران موزه‌ها قرار دارد. هنرمندان گرافیتی که غالب آنها دارای تحصیلات هنری در دانشگاه‌ها و مدرسه‌های هنری هستند به جای آن‌که بوم نقاشی و گوشه آتلیه خود را برای کار انتخاب کنند، به خیابان می‌روند و روی دیوارهایی که در مقابل چشم هزاران رهگذر قرار دارد، به اجرای آثار خود می‌پردازند. همین موضوع موجب شده است سوژه‌هایی که به آن می‌پردازند نیز در ارتباط با زندگی مردم باشد و فاصله‌ موجود میان آثار هنرمندان و مردم عادی را به کمترین حد ممکن برساند.

معروف‌ترین هنرمندی که با خلق آثار گرافیتی در جهان به شهرت رسیده، فردی انگلیسی به نام بنکسی است. اما راستش را بخواهید کسی این بنکسی را دقیقا نمی‌شناسد و چهره‌اش را ندیده است. او ابتدا مانند دیگر همکارانش در گمنامی به سر می‌برد، اما بعد از مدتی که آثارش روی دیوارهای بریستول و بعد در شهر لندن جای گرفت، توانست خودش را با امضای «بنکسی» به همه بشناساند. او حالا با نقاشی‌هایی که با اسپری یا استنسیل روی دیوارهای خیابان‌ها می‌کشد، در تمام جهان به شهرت رسیده به همین دلیل یکی از دوستانش را به عنوان وکیل و مدیر برنامه‌هایش انتخاب کرده تا همچنان ناشناس باقی بماند. با این وجود حدود دو هفته پیش سایت «بی.بی.سی» گزارشی منتشر کرد که درباره کشف هویت این مرد بود. در این گزارش نوشته شده که بنکسی مردی 34 ساله است که در دوران تحصیل در مدرسه، «روبین گانینگهام» نام داشت. تعیین هویت او بر اساس عکسی انجام شد که 4 سال پیش در جامائیکا گرفته شد. در آن عکس، مردی دیده می‌شود که با یک اسپری در دست در مقابل دیواری زانو زده است. با این حال سخنگوی بنکسی از هرگونه اظهارنظری در این باره خودداری کرد و گفت: «چنین صحبت‌هایی هر چند وقت یک‌بار مطرح می‌شود. من فقط همان چیزی را می‌توانم بگویم که هر بار در برابر این‌گونه صحبت‌ها گفته‌ام: من آنها را نه تائید می‌کنم و نه رد.»

تنها اطلاعات زندگینامه‌ای معتبر درباره بنکسی این است که او در شهر بریستول متولد شده و در همان‌جا رشد کرده است. شایعه‌ معروفی که درباره او وجود دارد این است که او «رابین بنکس» نام دارد و والدینش تصور می‌کنند او یک نقاش معمولی و طراح دکور است. این شایعه را هیچ‌کدام از نزدیکان او تایید نکرده‌اند. با این حال روزنامه «میل» مدعی شده هویت او را براساس همان عکس 4 سال پیش، ردیابی کرده است. بنا بر ادعای این روزنامه، کشف هویت بنکسی با مراجعه به دوستان دوران تحصیل او انجام شده است. «اسکات نورس» که همراه با «گانینگهام» به مدرسه کلیسای بریستول می‌رفت و شهریه سالانه 9420 پوندی پرداخت می‌کرد درباره همکلاسی خود گفته: «او در زمینه‌های هنری استعداد فراوانی داشت و اصلا تعجب نمی‌کنم، اگر او همان بنکسی باشد.»

با این حال به نظر نمی‌رسد ادعای تازه روزنامه «میل» چندان دقیق باشد. چون به نوشته خود این روزنامه،‌ پیتر گانینگهام، که به نوشته روزنامه پدر بنکسی است، پس از دیدن عکس عنوان کرد که فردی که در تصویر دیده می‌شود، هیچ شباهتی به پسرش ندارد. اظهارنظر عجیب دیگر که تردیدها را بیشتر می‌کند، گفته مادر بنکسی است که عنوان کرده او اصلا پسری ندارد.

«استیو لازاریدس» که وکالت بنکسی را بر عهده دارد، اعلام کرده است؛ این عکس هیچ شباهتی با موکل او ندارد، اما از طرف دیگر «کالین سایسل»، مامور مسوول مبارزه با گرافیتی در بریستول، مرد داخل عکس را همان بنکسی دانسته است. سایسل از چند سال پیش به دنبال بنکسی است تا مطابق قانون با او به دلیل کثیف کردن دیوارهای شهر برخورد کند، اما هنوز نتوانسته هویت اصلی بنکسی را مشخص کند. 2 سال قبل که این بحث‌ها به طور جدی مطرح شده بود، بنکسی به شدت بر این موضوع پافشاری می‌کرد که هویت او نباید فاش شود و به مجله سویندل گفت: «هیچ علاقه‌ای به این ندارم ‌که دیگران من را بشناسند. من فقط سعی می‌کنم تصاویری که می‌کشم، خوب باشند و نیازی برای این نمی‌بینم که تلاش کنم خودم خوب به چشم بیایم. ضمن این‌که به این ترتیب خیالم راحت است. حقایق زندگی من باعث دل‌زدگی بچه‌های 15 ساله‌ای نمی‌شود که کارهایم را دوست دارند.»

هر چند او در حال حاضر شهرتی جهانی دارد، اما آثارش روی دیوارهای شهرها چندان در امان نیستند. مدتی پیش گرافیتی مشهور او درباره فیلم «داستان عامه‌پسند» از دیوار متروی اولد استریت لندن پاک شد. این گرافیتی که بر اساس صحنه‌ای از فیلم طراحی شده بود، جان تراولتا و ساموئل ال‌جکسون را در حال شلیک با موز نشان می‌داد.
یکی از مسوولان مترو لندن در گفتگو با ایندپندنت گفته بود که حذف این گرافیتی در ادامه سیاست پاک کردن دیوارهای مترو از تصاویر گرافیتی صورت گرفته است. به اعتقاد این مقام مسوول، باید تدابیر شدیدتری علیه کسانی که اقدام به کشیدن گرافیتی روی دیوارهای شهر لندن می‌کنند اتخاذ شود چرا که این تصاویر جرائم را در سطح شهر افزایش می‌دهد. وی گفت: «متروی لندن تصمیم ندارد سیاستش را تغییر دهد؛ چرا که این کار در جهت تامین امنیت بیشتر مسافران مترو و آسایش آنها انجام می‌گیرد. ما می‌دانیم که خیلی‌ها‌ کار بنکسی را هنر می‌دانند و ستایش می‌کنند، ولی متاسفانه تیم نظافت ما که مسوولیت پاک کردن گرافیتی‌ها‌ از سطح متروی لندن را به عهده دارند، تنها نظافت‌چی‌ها‌ی حرفه‌ای‌اند؛ نه منتقدان هنری.» گرافیتی پالپ فیکشن یکی از مشهورترین کارهای بنکسی محسوب می‌شد و حدود 5 سال بر دیوار فروشگاهی در جنب ایستگاه متروی اولد استریت لندن خودنمایی می‌کرد.

یک‌بار دیگر نیز دیوارنگاری بزرگی از این هنرمند اشتباها توسط یکی از شرکت‌های پاک‌کردن دیوارنوشته‌ها، با رنگ پوشیده شد. این اثر که 7 مترونیم طول داشت و روی یکی از دیوارهای گاراژی در بریستول طراحی شده بود با لایه ضخیمی از رنگ سیاه پوشیده شد. این دیوارنگاری که ازجمله آثار اولیه بنکسی به شمار می‌رفت، مجموعه‌ای از رنگ‌های آبی بود و امضای هنری این هنرمند را نیز در خود داشت. شورای شهر بریستول خواهان تحقیق در این باره شده است. این شورا دستور داده تمامی آثار «بنکسی» در این شهر حفظ شود.

یکی از ویژگی‌ها‌ی آثار بنکسی، شوخی‌ها‌ی او با آثار مشهور هنری و یا تصاویر آشنای سینمایی است؛ مثل شوخی او با تابلوی مشهور مرداب نیلوفر آبی کلود مونه نقاش امپرسیونیست یا همین تصویر پالپ فیکشن. تابلوهای او نسبتا گرانقیمت‌اند و در حراجی‌ها‌ی لندن با قیمت‌ها‌ی بالا فروخته می‌شوند، از جمله تابلوی ملکه ویکتوریای او که کریستینا اگوئیلرا خواننده پاپ آن را به قیمت‌ 25 هزار پوند خرید یا مجموعه‌ای از کارهای بنکسی در مورد کیت ماس ستاره مشهور دنیای مد و تبلیغات که به قیمت ‌50 هزار پوند به فروش رفت. نکته‌ای که به عنوان نقطه ضعف بنکسی شمرده می‌شود، همین فروش آثار او و راه پیدا کردن این آثار به نمایشگاه‌ها، حراجی‌ها و انتشار آنها در غالب کتاب است که به طور کامل با اهداف هنر گرافیتی در تضاد قرار دارند. هر چند بنکسی اصرار دارد همچنان به طور ناشناس، پیام‌های سیاسی و اجتماعی خود را با دیگران در میان بگذارد، اما او را دیگر نمی‌توان به عنوان یکی از شورشیان گمنام هنر خیابانی دانست.

به‌نام زیتون‌

بنکسی پس از آن‌که به شهرت رسید آثارش را از محدوده کشور انگلستان بیرون برد و در بسیاری از نقاط دنیا به خلق آثارش پرداخت. یکی از این نقاط دیوار حائل در فلسطین است که از سوی رژیم صهیونیستی بنا شده. در سویی از این دیوار که رو به کرانه باختری است، 9  نقاشی دیواری توسط او کشیده شده که با طنز، زندگی صهیونیست‌ها را در آن سوی دیوار نشان می‌دهد. یکی از این نقاشی‌ها پلاژی را نشان می‌دهد و سوژه نقاشی دیگر منظره یک ناحیه کوهستانی است. سخنگوی بنکسی می‌گوید: «نیروهای امنیتی اسرائیل برای منصرف کردن وی از این کار اقدام به تیراندازی هوایی کرده و چند بار او را با اسلحه تهدید کرده بودند.» در یک نقاشی، سر یک اسب سفید دیده می‌شود که به نظر می‌رسد از داخل سوراخی دزدانه در حال نگاه کردن به آن طرف دیوار است. همچنین می‌توان تصویر نردبانی را دید که ظاهرا برای بالا رفتن از این دیوار امنیتی است.

او یک بار دیگر نیز همراه با چند نفر از هنرمندان گرافیتی، با هدف آگاهی دادن از زندگی فلسطینیان 12 اثر را در نزدیکی کلیسای مهد در شهر بیت‌لحم بر دیوارها کشیده است. به نظر می‌رسد یکی از اهداف اصلی این هنرمند، تشویق جهانگردان به بازدید از این شهر فلسطینی‌نشین باشد که از زمان آغاز ساخت دیوار سیمانی حائل در سال 2002، شمار توریست‌ها در آن به شدت کاهش یافته است.

حمیدرضا نجفی‌