رسانه؛ یاریگر «ایران جوان»

در حالی که رسانه‌ها اغلب بین ترسیم بحران‌های جمعیتی و ارائه شعار‌های انتزاعی در نوسانند، جای خالی رویکردی واقع‌بینانه و عملیاتی به‌شدت احساس می‌شود. در همین خصوص گفت‌وگوی پیش‌رو با زینب چخماقی سردبیر واحد مرکزی خبر و چهره برتر رسانه‌ای در «جایزه ملی جمعیت» فرصتی است برای گشودن زاویه‌ای تازه در این پرونده. چخماقی با تکیه بر تجربه زیسته مادری و تلفیق آن با ابزار‌های روزنامه‌نگاری حرفه‌ای، گذار از فضای هراس‌آفرینی به‌سمت مسیر‌های ایجابی را راهکار اصلی می‌داند. این گفت‌و‌گو تلاش دارد نشان دهد چگونه می‌توان واقعیت‌های فردی فرزندآوری را به گفتمانی عمومی و مطالبه‌گرانه در بستر رسانه تبدیل کرد. 

 

مادری از قاب فرصت 

زینب چخماقی درباره تغییر نگاه به فرزندآوری و نقش تجربه زیسته در بیان این موضوع به جام جم گفت: به‌هر‌حال تجربه مادر شدن به من کمک می‌کند درباره فرصت‌های فرزندآوری برای زنان و مردان، با درک و شناخت بیشتری صحبت کنم؛ شناختی که متفاوت از دیدگاه یک فرد مجرد، متأهل بدون فرزند یا حتی دارای تک‌فرزند است. امروزه در گفتمان فرزندآوری، تک‌فرزندی و حتی دوفرزندی مطلوب نیست و تاکید اصلی بر داشتن سه فرزند به بالاست؛ به‌ویژه آن‌که اکثر امتیازات قانونی نیز برای این خانواده‌ها در نظر گرفته شده است. نگاه من پس از تجربه مادری تغییر کرد. اگرچه پیش از آن هم به موضوع واقف بودم، اما اکنون راهکار‌ها را بهتر می‌شناسم. معتقدم به‌جای ترساندن مخاطب از بحران جمعیتی، باید بر فرصت‌های مطلوبی که فرزندآوری ایجاد می‌کند، تمرکز کرد. به‌عبارت دیگر باید از نگاه سلبی (ترساندن) به‌سمت نگاه ایجابی حرکت کنیم و باب گفت‌و‌گو را درباره ابعاد کمتر دیده شده این حوزه بگشاییم. 

سردبیر و خبرنگار واحد مرکزی خبر با اشاره به ابعاد فطری، ذاتی و پزشکی مادری ادامه داد: باید به مخاطب یادآوری کنیم پیش از هر چیز، مادری یک نیاز فطری، ذاتی و حتی فیزیکی برای زن است. حتی اگر خودخواهانه به موضوع نگاه کنیم، فرزندآوری مسیری برای تکامل روحی، فکری و جسمی ماست. از آنجا که براساس توصیه‌های دینی و روایات و همچنین یافته‌های پزشکی، تک‌فرزندی کافی نیست و بر داشتن فرزندان متعدد تاکید شده، بیاییم برای بهبود حال روحی و جسمی خودمان به این سمت برویم. علم پزشکی نیز تایید می‌کند که سلامت زن با تجربه مادری و فرزندآوری متعدد ارتقا می‌یابد. بر همین اساس، رویکرد من در تولید محتوا این شد که سراغ خانواده‌های چندفرزند بروم و زندگی آنها را به تصویر بکشم تا مشخص شود حال اعضای این خانواده‌ها چقدر بهتر از خانواده‌های تک‌فرزند است. هدف این بود که به‌جای تمرکز صرف بر آسیب‌های تک‌فرزندی، فرصت‌ها و نشاط موجود در خانواده‌های پرجمعیت را برای مخاطب روایت کنیم. 

وی در پاسخ به پرسشی درباره جمله کلیشه‌ای «بچه روزی خودش را می‌آورد» عنوان کرد: ترجیح می‌دهم در پاسخ به این پرسش، از مثال‌های مصداقی استفاده کنم. یکی از کلیشه‌هایی که به شعار تبدیل شده و ممکن است مخاطب نسبت به آن گارد داشته باشد، همین عبارت معروف است که می‌گوید بچه روزی خودش را به‌همراه می‌آورد. واقعیت آن است که این موضوع تا وقتی فرد خودش آن را تجربه نکند یا در زندگی اطرافیان نزدیک شاهدش نباشد ممکن است برایش پذیرفتنی نباشد و شنیدن این قبیل شعار‌ها را برنتابد. 

 

فراتر از شعار برکت 

وی با بیان ضرورت روایتگری صادقانه از خانواده‌های پرجمعیت و تجربه برکت در زندگی آنها اضافه کرد: برای آن‌که این موضوع از حالت شعاری خارج شود ترجیح دادیم سراغ خانواده‌های پرجمعیت برویم و تجربه آنها از «برکت فرزند» را روایت کنیم. خانواده‌هایی که انتخاب کردیم، عمدتا سطح اعتقادی و مذهبی متوسطی داشتند. یعنی لزوما افرادی نبودند که مخاطب تصور کند صرفا به پشتوانه نگاه مذهبی یا توکل محض، چنین مسیری را طی کرده‌اند. درواقع سراغ کسانی رفتیم که ابتدا نسبت به این باور تردید داشتند، اما در روند فرزندآوری، آن را لمس کرده بودند. برای نمونه، مواردی داشتیم که پدری می‌گفت با تولد فرزند اول، صاحب موتورسیکلت شدم. با دومی ماشین خریدم و با فرزند سوم توانستم ماشینم را تبدیل به احسن کنم و خانه‌دار شوم. آنها تعریف می‌کردند که هر فرزند چطور در‌های نعمت و فرصت‌های جدیدی را پیش روی زندگی‌شان گشوده است. تصویر کردن این روایت‌ها، به‌ویژه وقتی پدر و مادر‌ها هنگام تعریف کردن داستان جاری شدن برکت در زندگی‌شان منقلب می‌شدند و تحت تاثیر قرار می‌گرفتند، بسیار صادقانه بود و باعث می‌شد مخاطب به‌خوبی با آنها همراه شود. 

چخماقی با تاکید بر ضرورت مطالبه‌گری رسانه‌ای و تبدیل شدن موضوع فرزندآوری به مطالبه عمومی خاطرنشان کرد: قطعا رسانه باید نقش مطالبه‌گری را ایفا کند. موضوع فرزندآوری با گفتمان‌سازی‌های صورت‌گرفته، از یک بحث صرفا سیاسی به یک مطالبه عمومی تبدیل شده است. نتایج بسیاری از پیمایش‌های دانشگاهی در کشور نشان می‌دهد جامعه ایران به داشتن بیش از دو فرزند تمایل دارد، اما در عمل شاهدیم نرخ باروری کمتر از دو فرزند است. دلیل این تضاد، همین ترس‌ها و تابو‌های ذهنی است که فرد برای خود ایجاد کرده. او تصور می‌کند تا زمانی که حمایت‌های جدی دولت محقق نشود، امکان فرزندآوری وجود ندارد و به همین دلیل، ناخودآگاه خود را از حق طبیعی پدر و مادر شدن و تشکیل خانواده‌ای پرجمعیت محروم می‌کند؛ بنابراین به‌عنوان رسانه وظیفه داریم این مطالبه عمومی را بازتاب دهیم. مطالبه مردم این است که دولت و سیاست‌گذاران، به سیاست‌هایی که در سال‌های اخیر در قالب قانون «حمایت از خانواده و جوانی جمعیت» تدوین شده پایبند باشند و آنها را به‌طور کامل اجرا کنند. ابلاغ این قانون، توقعات به‌جایی را در جامعه ایجاد کرد و شهروندان را نسبت به حقوق خود آگاه ساخت که نتیجه آن، شکل‌گیری فضایی مطالبه‌گرانه بود. در همین راستا، در رسانه موظف و ملزم شده‌ایم اجرای دقیق این قوانین را پیگیری کنیم و قطعا این پیگیری‌ها تاثیرگذار خواهند بود. 

خبرنگار واحد مرکزی خبر در توضیح روند شکل‌گیری بسته خبری و سازوکار پیگیری مطالبات افزود: همان‌طور که گفتم مطالبه‌گری ما همزمان با ابلاغ قانون «حمایت از خانواده و جوانی جمعیت» آغاز شد؛ قانونی ۷۳ ماده‌ای، بسیار منسجم و به اعتقاد کارشناسان کاملا دقیق که برای ترغیب خانواده‌ها به فرزندآوری تدوین شده است. از زمان ابلاغ این قانون به دستگاه‌های اجرایی در سال ۱۴۰۰ تقریبا چهار سال می‌گذرد. از همان اواسط سال ۱۴۰۱ یک بسته خبری روتین در بخش خبری ساعت ۲۳:۳۰ راه‌اندازی کردیم که شنبه‌ها پخش می‌شد. در این بسته خبری، خود را ملزم کردیم از دستگاه‌های مختلف که در این قانون برای‌شان تکالیفی تعریف شده بود، مطالبه‌گری کنیم و بپرسیم در چه مرحله‌ای از کار هستند و چرا به تعهدات خود در زمان مقرر عمل نکرده‌اند. مهم‌ترین مواردی که بیشترین تقاضا را از سوی مردم برای پیگیری داشت، شامل موضوعاتی نظیر واگذاری زمین‌های رایگان جوانی جمعیت، وام‌های بانکی، تخصیص خودرو و تسهیلات اجتماعی برای مادران شاغل بود که به‌طور جدی پیگیری می‌کردیم. 

 

تبدیل گلایه به مسیر گشایش 

وی با بیان سازوکار ایجاد توازن میان نقد و معرفی اقدامات مثبت و اثر تشویقی آن اضافه کرد: برای ایجاد توازن در بازتاب عملکردها، گاهی حجم انتقادات و گلایه‌ها نسبت به دستگاه‌هایی که در اجرای قانون «جوانی جمعیت» کوتاهی کرده بودند، بسیار بیشتر از انعکاس اقدامات مثبت دستگاه‌های فعال بود. واقعیت این است که افراد بهره‌مند از تسهیلات، معمولا انگیزه‌ای برای رسانه‌ای کردن رضایت خود ندارند، اما کسانی که با چالشی مواجهند، دنبال راهی برای طرح گلایه خود هستند. این نکته درستی است که از تعداد مراجعات و گلایه‌ها نمی‌توان آمار دقیقی از میزان رضایت یا نارضایتی عمومی به‌دست آورد چراکه ناراضیان بیش از سایرین پیگیر انتقال مسائل خود هستند. ما برای دریافت مستقیم گلایه‌های مخاطبان، مجرا‌های ارتباطی مشخصی پیش‌بینی کرده بودیم. با این حال، راهبرد ما در «بسته خبری ایران‌جوان» این بود که علاوه بر پیگیری گلایه‌ها، اقدامات مثبت دستگاه‌های پیشرو را نیز معرفی کنیم. به‌عنوان مثال وقتی دستگاهی براساس بند‌های قانونی، مهدکودک رایگان را در نزدیکی محل کار مادران شاغل راه‌اندازی می‌کرد، با حضور در محل و تصویرسازی از آرامش و رضایت آن مادران، اثرات مثبت این اقدام را بازتاب می‌دادیم. این رویه، اثر تشویقی بسیار بالایی داشت به‌طوری‌که پس از پخش گزارش‌ها، مدیران دستگاه‌های دیگر با من تماس می‌گرفتند و از تصمیم خود برای راه‌اندازی مهدکودک در آینده‌ای نزدیک خبر می‌دادند. 

چخماقی با تاکید بر نقش الگوسازی دانشگاه‌ها و تاثیر روایت رضایت دانشجویان خاطرنشان کرد: همین الگو در دانشگاه‌ها نیز تکرار شد. مراکزی مانند دانشگاه صنعتی امیرکبیر و سایر دانشگاه‌های پیشرو که در زمینه حمایت از دانشجویان صاحب فرزند (از طریق مرخصی‌های تحصیلی، کلاس‌های مجازی و تخصیص خوابگاه‌های متأهلی) فعالیت می‌کردند، به الگویی برای دیگران تبدیل شدند. بازتاب رضایت دانشجویان در گزارش‌های ما، دانشگاه‌های دیگر را نیز به انجام اقدامات مشابه ترغیب می‌کرد. 

خبرنگار واحد مرکزی خبر در توضیح تاثیر پیگیری‌های موردی و بازتاب حل مشکلات افزود: تجربه نشان داد که مطالبه‌گری رسانه‌ای تاثیرگذاری بالایی دارد. پیگیری‌های مصداقی و موردی، حتی اگر مربوط به یک فرد بود، بسیار مؤثرتر از پیگیری‌های کلی عمل می‌کرد. وقتی ما مشکل یک شهروند را با مدیرکل مربوطه در استان مطرح می‌کردیم، این اقدام برای سایر مدیران جنبه بازدارندگی داشت و آنها را نسبت به وظایف‌شان هوشیارتر و پاسخگوتر می‌کرد.

نکته کلیدی این بود که صرفا به بازتاب گلایه اکتفا نمی‌کردیم بلکه حل شدن مسأله را نیز به تصویر می‌کشیدیم که بازخورد بسیار مثبتی در جامعه داشت. در نهایت، همین رویکرد باعث شد بسته خبری ایران‌جوان نزد مدیران استانی به برنامه‌ای شناخته‌شده و اثربخش تبدیل شود؛ تا جایی که مخاطبان نیز با اعتماد به این فرآیند، خود به دید‌بان‌های ما تبدیل شده و با ارسال پیام، گره‌های اجرایی و کوتاهی‌ها را به ما گزارش می‌دادند.