سلحشوران سیاره سرخ

اولین گام را در این زمینه روسها برداشتند و در سال 1960 دو ماموریت را به مقصد این سیاره ترتیب دادند. مارسنیک 1 و 2 هر دو هنگام پرتاب از دست رفتند و پس از آن نیز در مدت 2 سال 4 ماموریت دیگر ترتیب دادند که میان آنها کاوشگر مارس 1 توانست به موفقیت جزیی دست یابد. تازه پس از این 6ماموریت و در سال 1964 بود که امریکایی ها توجه خود را به مریخ جلب کردند و اگرچه در اولین تلاش خود با شکست مواجه شدند، اما در دومین تلاش به موفقیتی بی نظیر دست یافتند.
مارینر 4 در دسامبر 1967 توانست اولین گردش مداری موفق و کامل را به دور مریخ انجام دهد تا برای اولین بار انسان بتواند نگاهی دقیق به این سیاره مرموز بیندازد. طی سالیان بعد کاروانی از کاوشگرهای زمین و فضایی عازم این سیاره شد، اما به دلیل پیچیدگی های فراوانی که این نوع ماموریت ها داشتند تعداد زیادی از آنها از دست رفت و ناموفق ماند. در حقیقت از 45 ماموریتی که تاکنون از سوی شوروی ، امریکا، اتحادیه اروپایی ، انگلستان و ژاپن عازم مریخ شده اند تنها 16 مورد با موفقیت همراه بوده و 2 مورد نیز موفقیت ناقص داشته اند.
موج اول ماموریت های اکتشافی مریخ در حالی در سال 1988 با 2 ماموریت شوروی فوبوس به پایان رسید که دهها پرسش بی پاسخ در باره این سیاره وجود داشت. فصل جدید این ماموریت ها در سال 1992 با پرتاب ناموفق رصدگر مریخ آغاز شد و در سال 1996 بود که نقشه بردار سراسر مریخ ماموریت بسیار موفق خود را در اطراف این سیاره آغاز کرد.
اما اوج این ماموریت ها در سال 1997 اتفاق افتاد که برای اولین بار یک ربات کنترل شونده از دور به خاک مریخ گام گذاشت و مسافتی را بر سطح این سیاره راهپیمایی کرد. مریخ نورد رهیاب مریخ با خود خودروی کوچکی به نام سوجورنر را برد که توانست چند متری اطراف محل فرود با موفقیت گردش کند و اطلاعات بی نظیری برای زمینیان ارسال کند.
اطلاعات و تصاویر نمای نزدیک این کاوشگر باعث شد بسیاری نشانه های وجود دریاهای باستانی را در مریخ بیابند؛ اگرچه برای اثبات این نظریه راه طولانی در پیش بود. در سال 1999 به دلیل برخی بی برنامگی ها در برنامه ریزی ماموریت ، ناسا 2 ماموریت مهم خود یعنی آزمایشگاه قطب نشین و مدارگرد آب و هوایی مریخ را از دست داد تا دکتر فیروز نادری ، پیشنهاد طراحی برنامه مریخ را به JPL ارائه کند و خود نیز هدایت آن را به عهده بگیرد.
در سالهای بعد بود که برنامه مریخ ناسا زیر نظر دکتر نادری ، یکی از موفق ترین برنامه های اکتشافی در تاریخ ناسا را آغاز کرد. اوج این برنامه اعزام 2 مریخ نورد روح و فرصت به سمت مریخ بود. این ابزارهای پیشرفته و رباتهای نیمه خودکار با این هدف طراحی شده بودند که به یک پرسش مشخص و در بازه زمانی معین پاسخ دهند.
پرسش پیش روی آنها این بود که آیا زمانی در گذشته دور بر سطح مریخ آب جاری وجود داشته است یا خیر؛ قرار بود این دو مریخ نورد که هر یک در یک سوی مریخ و در نزدیکی عرضهای استوایی فرود آمدند در مدت 3 ماهی که برای فعالیت طراحی شده بودند با کمک جستجو در اطراف محل فرود و استفاده از ابزارهای علمی و بازوی رباتیک این ربات 6 چرخ به بررسی نشانه های وجود آب بپردازند.

وضعیت مریخ نوردها از زبان دکتر نادری دکتر فیروز نادری ، مدیر برنامه ریزی ماموریت های رباتیک ناسا در گفتگو با جام جم این موضوع را به این صورت توضیح می دهد: «در حال حاضر باید این رباتها را در حالت کما به حساب آورد. ما همه ارتباط غیرضروری را با آنها قطع کرده ایم و حتی به طور متناوب اندک ارتباطی را که برای آگاهی از وضعیت آنها لازم است ، محدود کرده ایم تا در مصرف انرژی آنها صرفه جویی شود. این رباتها برای زنده ماندن به تولید حداقل انرژی نیاز دارند تا دمای درونی آنها را کنترل کند. اگر از این مقدار پایین تر برود در عمل دستگاه های حرارت داخلی از کار می افتد و ربات را باید مرده به حساب آورد. الان در خودروی آپورچیونیتی یا فرصت دمای داخلی به منفی 37 درجه رسیده است و اگر این دمای داخلی تنها 2 درجه دیگر کاهش یابد این خودرو خواهد مرد، بنابراین ما درآستانه نابودی این خودروها قرار داریم». اما واقعیتی که همه بر آن اذعان دارند آن است که این دو خودور اگر همین الان هم خاموش شوند باز نامشان با صفت موفقیت غیرقابل تصور در تاریخ اکتشافات فضایی ثبت خواهد شد. دکتر نادری درباره احتمال زنده ماندن آنها می گوید: «اگر آنها بتوانند در همین وضعیت باقی بمانند و پس از چند هفته یا چند ماه وضع جوی بهتر شود می توان امیدوار بود که آنها از کما خارج شوند و فعلا تنها کاری که ما می توانیم بکنیم امیدواری برای این است که وضع جوی بسرعت تغییر کند». با همه این مشکلات باید اقرار کرد مریخی که امروز می شناسیم با آنچه پیش از این دو ماموریت می شناختیم زمین تا آسمان متفاوت است

هر 2 مریخ نورد توانستند در همان مدت معین و معلوم 3 ماه به این پرسش پاسخ مثبت دهند؛ اما طراحی بی نظیر این خودروهای خورشیدی شگفتی بزرگی را در تاریخ اکتشافات مریخ رقم زد. این دو مریخ نورد قرار بود هر یک تنها 90 روز مریخی را بر سطح این سیاره دوام آورند و پیش بینی می شد به دلیل پوشیده شدن صفحات خورشیدی با لایه ای از غبار مریخ و همین طور اختلاف دمای وحشتناک شبانه روز که به حدود 100 درجه سانتی گراد می رسد در طول این زمان فعالیت این رباتها به پایان برسد، اما این روزها که این مطلب را می خوانید حدود 1180 روز مریخی است که این دو خودرو در حال کاوش در سیاره سرخ هستند.
ماموریت 3 ماهه اینک بیش از 3 سال به طول انجامیده و رکورد بی نظیری از این ماموریت بر جای مانده است. چند کیلومتر راهپیمایی بر سطح مریخ ، هزاران قطعه عکس نمای نزدیک و میکروسکوپی ، داده های با ارزش سطح شناسی و دهها بسته اطلاعاتی دیگر به زمین فرستاده اند و به نقاطی رفته اند که زمانی برای دانشمندان آرزویی محال بود. در یک کلام می توان آنها را سفیرهایی واقعی و سربازانی وفادار برای قافله دانش زمینیان به حساب آورد.

پایان افسانه دوقلوها؛

این روزها این دوقلوی مریخ نورد حال و روز خوبی ندارند. داستان به آنجا بازمی گردد که از چند هفته پیش یکی از بزرگترین و مهیب ترین طوفان های غبار مریخی در این سیاره آغاز شده است.
طوفان های مریخی ابعاد فاجعه باری دارند و می توانند کل چهره سیاره را یکباره تیره کنند و بپوشانند. اینک نیز در مریخ چنین طوفانی در حال وزیدن است. وقوع چنین طوفانی باعث می شود میزان جذب نور خورشید در محیط بشدت کاهش یابد، در حالی که همین نور محیط تنها منبع تولید انرژی این رباتهاست.
به دلیل شرایط دشوار آب و هوایی در مریخ نمی توان این رباتها را به طور کامل خاموش کرد و آنها به حداقل انرژی برای ادامه فعالیت نیاز دارند.

ققنوس پر کشید

طولانی تر شدن مدت ماموریت مریخ نوردهای روح و فرصت اگرچه از سویی باعث شد ما حجم بیشتری داده از این سیاره به دست آوریم ، اما از سوی دیگر باعث شد حجم بی شماری از منابع مالی برنامه مریخ به این ماموریت اختصاص داده و اعزام ماموریت های بعدی با تاخیر روبه رو شود. یکی از این ماموریت ها که با وجود این رویدادها تقریبا در موعد مقرر خود عازم مریخ شد، ققنوس بود. ماموریت ققنوس نام خود را از مرغ آتش می گیرد که از دل خاکستر خود دوباره زنده می شود.
این ماموریت نیز به نوعی تکرار ماموریت آزمایشگاه مارس پلار لندر یا قطب نشین مریخ بود که سال 1999 بر اثر یک اشتباه طراحی به مقصد نرسید. این ماموریت در حقیقت یک آزمایشگاه رباتیک سطح نشین و غیرمتحرک است که می تواند با بازوی رباتیک خود به جستجوی اطراف محل فرود بپردازد، اما تفاوت بزرگ در این ماموریت محل فرود آن است که برخلاف ماموریت های قبلی به جای آن که نزدیکی استوا بنشیند، در نزدیکی کلاهک قطبی شمال فرود خواهد آمد و در طول تابستان که بسیاری از روزها به دلیل عرض بالای جغرافیایی خورشید در آن عرض غروب نمی کند، به کاوش خواهد پرداخت.
این منطقه بسیار مهمی است که می تواند دانشمندان را در بررسی ساختارهای یخ آب و یخ دی اکسیدکربن سطحی یاری دهد و در عین حال شاید بتواند گامی دیگر در حل معمای حیات مریخی بردارد. اگرچه مدتهاست که کسی به فکر آدم سبزهای کوچولوی مریخی نیست ، اما دانشمندان معتقدند شاید هنوز هم در مریخ نوعی حیات تک سلولی و ابتدایی وجود داشته باشد.
فونیکس که 4 آگوست امسال به مریخ پرتاب شد تا 10 ماه دیگر به مقصد می رسد و فصل دیگری از کاوشهای مریخ آغاز خواهد شد.
سیاره سرخ هنوز هم برای ما جذاب است و هنوز هم معماهای بسیاری در دل خود دارد. کسی چه می داند، شاید همین الان که این مطلب را می خوانید بزرگترین کشف تمام دوران تاریخ بشر در مریخ در حال رخ دادن باشد.

پوریا ناظمی