نقشه برداری های تاریخی

همان طور که گفتیم ، برای تعیین موقعیت و همچنین تعیین مکان نسبی جاده ها یا آبراهه ها، باید ملاحظاتی را در نظر می گرفتند.

کد خبر: ۱۴۰۴۲۹

قبل از حفر هر نوع کانال ، می بایست مسیر آن را از ابتدا تا انتها تعیین کرد و سپس به تراز کردن زمین در امتداد این مسیر پرداخت. عملیات تراز کردن زمینها مستلزم نوعی خط دید افقی است که در دوربین های نقشه برداری امروزی ، به وسیله خطوط متقاطع نازک در عدسی های چشمی و یک تراز الکلی فراهم می شود که صفحه اصلی دستگاه را به حالت افقی نگه می دارد.
نقشه برداران مسلمان نیز چند گونه دستگاه به کار می بردند که تقریبا بر همین اصل استوار بود، البته بدون دوربین! آنان در واقع از دید غیرمسلح استفاده می کردند. یکی از این دستگاه ها از یک مثلث فلزی که دو قلاب به دو انتهای یکی از ضلع های آن لحیم شده ، تشکیل شده بود. شاغولی با یک وزنه سربی در انتهای آن به وسط همین ضلع وصل می شد.
دو میله تراز که هر کدامشان به درجه های تقریبا 12 سانتی متری تقسیم شده بود، به وسیله دو دستیار به فاصله تقریبا 7 متر از یکدیگر به طور قائم نگه داشته می شد. سیمی به حالت کاملا افقی بین این دو میله کشیده شده بود و مثلث فلزی را با دو قلابش به وسط این سیم آویزان می کردند. یک طرف سیم را روی میله اش آنقدر بالا و پایین می بردند تا خط شاغول درست از میان گوشه پایینی مثلث بگذرد.
برای یافتن ارتفاع و سمت یک شی ء بسیار دور، نقشه برداران مسلمان از اسطرلاب استفاده می کردند. در پشت این دستگاه ، در نیمدایره پایینی ، نوعی گونیا یا در بعضی موارد دو گونیای جفت شونده وجود داشت.
هنگامی که اسطرلاب به طور آزاد آویخته می شد، شعاع را چنان تنظیم می کردند که شی ء مورد نظر از سوراخ شعاع دیده شود. وقتی این کار صورت می گرفت ، مثلث قائم الزاویه ای که به وسیله شعاع و دو ضلع گونیا در صفحه اسطرلاب به وجود می آمد، امکان می داد که ارتفاع شی ئ مورد نظر یا فاصله آن ، مشروط بر آن که یکی از این دو معلوم باشد، از روی مقیاس های درجه بندی شده به دست آید.
باوجود این ، اگر هیچکدام از این دو فاصله معلوم نبود، می توانستند آنها را از طریق نشانه روی به وسیله اسطرلاب از نقاط مختلف روی یک خط مستقیم تعیین کنند و اگر اسطرلاب به طور افقی قرار می گرفت ، می شد اشیای دور دست را از طریق سوراخ ها نشانه گرفت و سمتهای آنها را یادداشت کرد. هنگامی که اسطرلاب را با این روش به کار می گرفتند، عملا به صورت یک تئو دولیت (the odolite) یا دوربین نقشه برداری در می آمد.