jamejamonline
فرهنگی معارف و اندیشه کد خبر: ۱۲۸۳۸۷۹ ۰۹ آبان ۱۳۹۹  |  ۱۹:۵۱

تزکیه نفس و تحصیل تقوا ، امر واجبی است

تزکیه نفس

تزکیه نفس نه تنها موجب پاکی روح جهت کسب ظرفیت خداشناسی می گردد بلکه موجب احیای عقول و کسب معارف الهی در راستای شناخت معبود نیز می گردد.

به گزارش جام جم آنلاین ،تزکیه نفس و تحصیل تقوا ، امری است واجب در حالی که به فراموشی سپرده شده  است. اصل و ریشه تمام بدبختی های انسان و جامعه توجه نداشتن به مساله نفس و تزکیه آن است. به همین علت و با مرور زمان روح آلوده به اکثر رذائل شده ، در نتیجه ی این آلودگی، حس خداشناسی و دین خواهی و بسیاری از ملکات و سجایای انسانی از بین می رود. هر دو موضوع تزکیه نفس و خداشناسی از مسایل مدنظر اولیای دین ـ علیهم اسلام ـ بوده است، چرا که تزکیه نفس موجب پاسخ به نیاز فطری روح که همان شناخت و نزدیکی به خداوند متعال است، می گردد.تزکیه نفس نه تنها موجب پاکی روح جهت کسب ظرفیت خداشناسی می گردد بلکه موجب احیای عقول و کسب معارف الهی در راستای شناخت معبود نیز می گردد.

تزکیه نفس

شناخت خداوند و اسماء و صفات والای او ، با قطع نظر از آثار عملی ، فردی و اجتماعی آن، امری ارزشمند و موثر در سعادت بشر است، به طوری که کمال انسان در گرو شناخت صحیح او از خداوند است . انسانی که خداوند را چنان که شایسته اوست ، نمی شناسد، حتی اگر در  انجام کارهای نیک اهتمام ورزد ، هرگز به مرتبه نهاییِ کمال انسانی دست نخواهد یافت.

هر انسانی برای پیمودن راه سعادت باید هدف نهایی خود را ، کامل نمودن صفات پسندیده و زدودن تمامی آثار گناه و صفات رذیله در راستای  تزکیه نفس قرار دهد ، تا نَفس و عقل آمادگی درک بحث خداشناسی ( که نیاز اساسی فطرت انسانی است) داشته باشد.چرا که خداشناسی اساس دیانت و دین باوری است.ارزش های نفسانی در صورتی که مبتنی بر اصل توحید باشد ارزش معنوی و ضمانت اجرایی می یابند ، در این میان کسانی که معتقد به توحید نیستند، تزکیه نفسشان تعبیر به ریاضت به دور از فطرت اصیل انسانی که گرایش به خداوند تبارک و تعالی دارد، می گردد.

مفهوم شناسی:

تزکیه نفس: «پاک کردن نفس از صفات و اخلاق رذیله ای که از اعمال و صفات شیطان است و هر یک از این صفات رذیله فی حد ذاته مهلک روح هستند و در هر کس باشد او را از صراط مستقیم خارج می کند و از رحمت خداوند دور می گرداند و بسوی بدبختی در دنیا و آخرت می کشاند».(تزکیه روح، ص11)

خداشناسی: به معنای شناسایی خدا، معرفت خدای. ( فرهنگ معین، ص 1401)

نَفس:طبق روایات نفس گوهری گرانبها و شریف ملکوتی که از عالم ربوبی آمده و منشا همه فضائل و ارزش های انسانی استو به انسان ها توصیه می شود در حفظ و حراست و تقویت و پرورش آن بکوشند.(خودسازی تزکیه و تهدیب نفس ، ص 19)

تزکیه نفس لازمه کسب تقوا و پرهیز از گناهان است. هرچه روح قوی تر و پاکیزه تر باشد به خدا نزدیک تر و عطش شناخت خدا در او بیشتر می شود. در مقابل هرچه روح گرفتار رذائل گردد حس خداشناسی، دین شناسی و... کمتر می شود. «تزکیه نفس یعنی پاک و پاکیزه کردن نفس و روح همانند پاکیزه نگه داشتن تن می باشد».( تزکیه روح ، ص 5)

رابطه تزکیه نفس و خداشناسی بسیار تنگاتنگ است. چرا که اگر انسان بخواهد همت در خود سازی و تزکیه نفس داشته باشد لازمه اش استمداد از خداوند متعال است، برای این امر مخلوقات ناگزیر از شناخت خداوند هستند تا به نحو اتم و اکمل از ذات باری تعالی بهره برده و به تزکیه نفس بپردازند. در همین راستا امیر المؤمنین علی علیه السلام در خطبه 191 نهج البلاغه می فرمایند: شما را به تقوای الهی سفارش میکنم تقوا حق الهی است بر عهده شما و موجب ثبوت حقی از شما برخدا و اینکه از خدا برای رسیدن به تقوا کمک بخواهید و از تقوا برای رسیدن به خدا کمک بگیرید.

«نفس انسان نفخه ی الهی دارد که از عالم ملکوت نازل گشته تا در زمین خلیفه الله باشد. از این جنبه با علم و حیات و قدرت و رحمت و احسان و افاضه و کمال و خوبی نزدیک تر می شود و فضائل و مکارم و خوبی ها در او احیا می گردد. اگر عقل با دوری از رذائل بر نفس حاکم شد، نفس حیوانی و خواسته هایش را تعدیل می کند و همه را در مسیر احیای فضائل و مکارم انسانی و سیر و صعود الی الله قرار می دهد. در این صورت خود انسان که همان وجود وابسته به «الله» است در جست و جوی معرفت حق می رود و احیای فضائل و مکارم اخلاق و استکمال و قرب الی الله، هدف می شود».( خودسازی، تزکیه و تهذیب نفس، ص 111)

تزکیه نفس

نقش عقل در تزکیه و خداشناسی

تزکیه نفس باید با عمل به خدا شناسی منتهی شود، چون چه بسا افرادی که علم دارند اما بدون عمل ارزش اصلی آن علم را ندارند. امیر المؤمنین امام علی ـ علیه السلام ـ در کلمات قصار 107 نهج البلاغه فرمودند: چه بسا عالمی که جهل و نادانیش او را هلاک کرده و علم و دانشش به حال او سودی ندارند. لذا غرض از خداشناسی علاوه بر باور و اعتقاد راسخ، باید به عمل صحیح در رفتار و کردار نیز منتهی شود که همان تزکیه نفس و کسب مقامات عالی نفسانی است. «پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ فرمودند: با هوی و هوس های نفسانی مبارز کنید تا حکمت در دل شما وارد شود.»( خودسازی، تزکیه و تهذیب نفس ، ص47)

«امام جعفر صادق علیه السلام می فرمایند: روزی ابا عبدالله الحسین علیه السلام بر اصحابشان وارد شدند و فرمودند: ای مردم خداوندی که منزه است بندگان را خلق نفرمود مگر برای اینکه او را بشناسند و معرفت پیدا کنند، پس هنگامی که او را شناختند مشغول بندگی و عبادتش می شوند و هرگاه او را پرستش کردند از اطاعت و عبادت غیر او بی نیاز خواهند شد. کامالات روحی مگر با بندگی و عبادت و اطاعت حاصل نمی شود و همه این امور متوقف بر معرفت هستند.»( تفسیر صافی، ص 75)

از روایات استفاده می شود که تهذیب و تزکیه نفس به انسان بصیرت و بینش صحیح می دهد تا به شناخت و معرفت حق برسد اما اگر قوا و غرائز کنترل نشوند، دشمن عقل هستند و نمی گذارند عقل کارش را به خوبی انجام دهد. امیر المؤمنین علی علیه السلام می فرمایند:« هر کس که مالک شهوت خویش نباشد، مالک عقلش نیز نخواهد بود».( غرر الحکم، ص 702)

شخصی که دربرابر هوس ها و خواسته های نفسانی تسلیم محض باشد؛ و برای رسیدن به آن ها از هیچ زشتی پروا نکند و دیوانه وار در تلاش و کوشش باشد و به ندای خیر اندیشانه ی عقل و رهنمون های پیامبران گوش ندهد، چنین فردی واقعا اسیر و برده است، بنده و مطیع هوی نفس است و هیچ بهره ای از شناخت خود و ارزش والای انسانی نخواهد داشت چه رسد به شناخت خداوند متعال.

اگر فرد به تزکیه نفس نپردازد نفس اماره در بدن حاکمیت می یابد و عقل را مغلوب و منزوی می نماید. در این صورت انسان نه تنها در پی شناخت خود بلکه در پی شناخت خداوند سبحان نیز نخواهد رفت و تدریجا از خدا و کمالات انسانی دور می گردد.

«انسان هرچه خوبی دارد از عقل اوست. به وسیله عقل، خدا را می شناسد و عبادت می کند، مکارم اخلاق را می شناسد و خودش را با آن ها پرورش می دهد. رزائل را می شناسد و از آن ها اجتناب می کند. امام صادق علیه السلام فرمودند: هر کس عاقل باشد دین دارد».( خودسازی ، تزکیه و تهذیب نفس، ص 77)

               رابطه شناخت اهل بیت ـ علیهم السلام ـ در تزکیه و خداشناسی

یکی از راه های شناخت خدا شناخت خاندان عصمت و طهارت است. « امام حسین ـ علیه السلام ـ در پاسخ به سوال صحابی که پرسید: ای فرزند رسول خدا، پدر و مادرم فدای شما باد تحصیل معرفت خداوند چگونه است؟ فرمودند: شناختن اهل هر زمانی امام زمانشان، آن امامی که اطاعت او بر آنها واجب است».(بحار الانوار، ج5، ص 312)مصداق کامل عمل به دستورات الهی و تزکیه و تهذیب نفس و شناخت خداوند، ائمه معصومین ـ علیهم السلام ـ هستند. لذا شناخت حضرات علیهم السلام فتح بابی برای شناخت خداوند متعال و اقتدای عملی به سیره ایشان است.

در اثر این تبعیت ، عبد فانی در صفات پروردگار می شود و کم کم متصف به صفات ذات مقدس الهی می گردد. چناچه در حدیث قدسی می خوانیم: « بنده من، مرا اطاعت و بندگی کن تا تو را همانند خودم (در صفات) قرار دهم».  ( جواهر السنیه ، ص 361)سالک الی الله با گذراندن مراحل تزکیه نفس و تبعیت از خاندان عصمت و طهارت که أسما الله هستند، خودش هم مظهر أسما الله می شود.

تزکیه نفس

نقش خودشناسی در تزکیه و خداشناسی

«هرچه شناخت نسبت به خداوند کمتر باشد آدمی سرکش تر است و چون از حد خود فراتر رفت آدمی خود پرست می شود و هرچه از این نردبان خود پرستی بالاتر رود، خط سرنگونی، او را بیشتر تهدید می کند».( یاد خدا تجلی ذکر در آینه وحی ، ص 52)

زمانی که بنده، خدا را شناخت و به یاد خدا باشد توان پیکار با هوی نفس را پیدا می کند و می تواند خودش را کنترل کند. شناخت درست خدا سبب می شود که او را دوست بداریم و به آنچه او دوست می دارد عشق بورزیم. در حدیث میخوانیم که: « من گنجی پنهان بودم و خواستم شناخته شوم خلق را آفریدم تا شناخته شوم» (بحارالانوار، ج74، ص 199) نتیجه شناخت خدا، بندگی خداست و نتیجه بندگی چیزی جزء تزکیه نفس نیست.

دین داری اگر بخواهد به صورت صحیح و معقول و منطقی برای کسی پیدا شود باید از پایه ی توحید و خداشناسی آغاز گردد. تا این اصل در روح و دل تأسیس نشود سایر قسمت ها اساس نخواهد داشت. دین داری چیزی جز دوری از رذایل و آراستگی به فضائل و در یک کلام کسب تقوا و تزکیه نفس نیست و این امر جز با شناخت خداوند حاصل نمی شود. روح فطرتا گرایش به خدا و دوری از پلیدی ها دارد، این ارتباط دو سویه موجب تلاش مضاعف برای شناخت می شود.

فردی که می خواهد تزکیه نفس کند اول باید خودش را بشناسد تا بتواند برنامه ی خود سازی و تهذیب را برای خود طراحی کند. این خودشناسی طبق روایت منجر به خدا شناسی می شود« مَن عَرَفَ نَفسَه فَقَد عَرَفَ رَبَّه؛ هر که خود را شناخت، خدای خویش را شناخته است».

 وقتی که نفس پاک گردد به فطرت خود که همان تمایل به کمال مطلق است گرایش پیدا می کند و از دنیا روی گردان می شود. هر که خدارا بشناسد ترس او در دلش می افتد و هرکه از خدا ترسان باشد نفسش از دنیا باز می ماند.

اثرات تزکیه نفس در شناخت خدا

«فرد باید به گونه ای نفس خود را تزکیه کند که خدا را همواره بر اعمال خود، مراقب و ناظر و بر نجواها و خیانت چشم ها، آگاه بداند. باید بداند که همواره باید در اقوال و اعمال اخلاص داشته باشد و در هرکاری هدفش خدا باشد تا به درجه ی عبودیت خالص و اخلاص برسد. فرد مهذّب به افکاری سرگرم است که موجب قرب بیش از پیش او به خداوند متعال می شود و چون ارتباط نزدیک و ناظر و حاضر بودن خداوند را به دلیل پاکی نفس حس می کند همواره در برابر کژی ها و حتی افکار غلط خود را محاسبه و مؤاخذه می کند.  از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیدند: احسان چیست؟ فرمودند: خدای را به گونه ای عبادت کنید که گویی او را می بینی و اگر تو او را نمی بینی، او تو را می بیند».) برگرفته از کتاب اسلام و تربیت کودک، ص 91)

فردی که نفس را با تزکیه و تهذیب پرورش و پاک گردانیده با نگاه و هر نشانه ای در عالم به خداوند متعال متوجه است و جهان آفرینش را نشانه ای از حضرت باری تعالی می بیند.

نتیجه گیری:

تزکیه نفس موجب بیداری روح و عقل می گردد و این بیداری همراه با جستجوی کمال همراه هست. فرد مهذب در پی نزدیکی خود به خدا در افعال و اقوال و صفات است لذا تمام همتش را در این راه مصرف می نماید. چنین بنده ای علاوه بر توجه به مبحث خودشناسی در بحث تزکیه نفس مقصد خود را خداشناسی می داند تا از این رهگذر  پاسخی به نیاز اصیل روحی و فطری خود ، که همان شناخت ذات باری تعالی است ، بدهد. نتیجه این شناخت کسب ارامش و رسیدن به مقصود نهایی خلقت است.

نگارنده: ز. فیاضی

ارسال نظر
* نظر:
نام:
ایمیل:

یادداشت

بیشتر
تدبیر و توکل در تحریم

تدبیر و توکل در تحریم

«دوستانت را نزدیک خودت نگه دار و دشمنانت را نزدیک‌تر»، با این‌که این عبارت را منسوب به چرچیل می‌دانند، ولی خلفای عباسی بیش از هزار سال پیش آن را زندگی کردند.

ما چرا هنوز زنده‌ایم؟

ما چرا هنوز زنده‌ایم؟

عصر پنجشنبه است. بخار سوپ شلغم، فضای خانه را پر کرده است. جعبه ابزار وسط است. سه‌چهارتا کار کوچک خرده ریزه در خانه باید انجام بدهم. رگلاژ کردن در کابینت‌ها.

گفتگو

بیشتر

پیشنهاد سردبیر

بیشتر

آشنایی با ضرب المثل ها

حکایتی از کلیله و دمنه

پیشخوان بیشتر