پیچیدگی جایگزینی خودروهای فرسوده

طرح خروج خودروهای فرسوده چند سالی است به عنوان راهکار بهینهسازی مصرف سوخت ، کاهش آلودگی هوا و کم کردن حجم بالای ترافیک مورد توجه قرار گرفته است.

کد خبر: ۱۲۷۷۴۷

هم اکنون حدود 5 تا 6 میلیون خودروی سواری در ایران وجود دارد و با احتساب 20 سال برای خودروهای فرسوده ، بیش از 2 میلیون خودروی فرسوده در کشور تردد میکنند.
اگرچه اجرای این طرح در چند سال گذشته با موفقیت همراه نبوده، اما امسال دولت تسهیلات مناسبی در قالب تبصره 13 قانون بودجه به این کار اختصاص داده تا مالکان برای از رده خارج کردن خودروهای فرسوده خود هرچه سریعتر اقدام کنند.
اجرای طرح نوسازی خودروهای فرسوده امسال نیز همانند سالهای گذشته با فراز و نشیبهایی همراه بود که آهنگ حرکت این طرح را که دست اندرکاران اجرایی از آن به عنوان فرآیند یاد میکنند با کندی مواجه کرد. درباره کم و کیف اجرای این طرح با رضا فاطمی، مجری طرح نوسازی خودروهای فرسوده گفتگویی داشتیم که با هم میخوانیم:

طرح از رده خارج کردن خودروهای فرسوده چند سالی است ، در حال اجراست ؛ اما با توفیق همراه نبوده است. چه عواملی سبب شد ، وزارت کشور اجرای این طرح را در دست بگیرد؛
ورود وزارت کشور در اجرای طرح از رده خارج کردن خودروهای فرسوده دقیقا مربوط میشود به دلیلی که برخی به آن اشاره کردند ، مبنی بر اینکه این طرح متولی ندارد. بحث خودروهای فرسوده از سالهای 54 تا 56 مطرح بود؛ اما سال 82 این طرح عملیاتی شد و طی این 3 سال (82 تا 84) سازمان حفاظت محیطزیست عهده دار کار شد ؛ اما نه بعنوان متولی که بخواهد مجری طرح باشد. به هرحال بحث خودروهای فرسوده بهگونهای به آلودگی هوا ارتباط داشت و چون این موضوع در حوزه وظایف این سازمان تعریف میشد ، سازمان محیط زیست اصل کار را برعهده گرفت.
طی این چند سال ، فعالیتها درباره از رده خارج کردن خودروهای فرسوده تنها به صورت جلسهای پیش میرفت و گاهی اوقات نیز تصمیمی اتخاذ میشد ؛ اما چون فعالیت در اینباره یک فعالیت بین بخشی است ؛ کار به صورت مطلوب پیش نرفت. بنابراین لازم بود برای اجرای این طرح یک مجری انتخاب شود که براین اساس وزارت کشور به عنوان یک مجموعه نظارتی ، گزینهای بود که برای اجرایی کردن طرح از رده خارج کردن خودروهای فرسوده پیشنهاد شد و این وزارتخانه طبق قانون و آیین نامه تبصره 13 موظف شد این کار را به سرانجام برساند و بنده نیز به عنوان نماینده وزارت کشور انتخاب شدم تا طرح مذکور را اجرایی کنم.

یعنی اکنون وزارت کشور متولی اجرای این طرح است؛
بله ، وزارت کشور متولی است.

طی سالهای 82 تا 84 اصلا اقدامی صورت گرفت؛
خیلی کارها انجام شد. مجموعا تا ابتدای سال 85 حدود 50 هزار دستگاه خودروی فرسوده از رده خارج شد و از این تعداد، حدود 16 هزار دستگاه خودرو جایگزین نشد که کار جایگزینی آن امسال صورت گرفت.

نحوه فعالیت شما برای اجرای طرح از رده خارج کردن خودروهای فرسوده چیست؛
در اجرای این کار سه پیچیدگی وجود دارد؛ یکی اینکه عاملهای اجرای این فرآیند، 11 سازمان از جمله نیروی انتظامی ، ایران خودرو ، سایپا ، گمرک ، بانکهای ملت ، ملی ، سپه ، صادرات و بانک تجارت ، مراکز اسقاط هستند که در هر کدام از این سازمانها در سطح ستاد به طور متوسط سه واحد سازمانی فعالیت میکنند. به عبارت دیگر بجز مراکز اسقاط ، حوزه ستادی اجرای فرآیند شامل 30 واحد سازمانی است. در حوزه صفی اجرای فرآیند نیز حدود 4700 واحد فعالیت دارند.
لذا فرآیندی که باید 30 واحد ستادی و4700 واحد صفی در کل کشور مجری آن باشد ، پیچیدگی در اجرای کار بهوجود میآورد. نکته دوم اینکه این فرآیند باید برای 250 هزار نفر اجرا شود و نکته سوم اینکه در 250 شهر به اجرا درآید.
مهمترین مشخصه اجرایی این فرآیند بین بخشی بودن آن است. ساختارهای سازمانی در ایران مبتنی بر فرآیند نیستند و حتی فرآیندهای درون یک سازمان که درچند واحد استمرار می یابند بخوبی اجرا نمیشوند. این نکته ، حجم عظیم اقدامات هماهنگی و کنترل همزمانی فعالیتهای عوامل مشارکت کننده در این فرآیند را مشخص میکند.
ابعاد کار خیلی پرحجم و پیچیده است و در هر کدام از مراحل این فرآیند اگر اشکالی ایجاد شود ، کل فرآیند دچار مشکل خواهد شد.
به عنوان مثال ، طبق برنامه قرار بود خودروسازان از اول مهرماه امسال تولید خودروی گازسوز (خودروی جایگزین خودروهای فرسوده) را آغاز کنند که این تولید انجام نشد و برای اینکه متقاضیان به بانک مراجعه نکنند و بیشتر متوقع نشوند ، طرح را از اول آذر ماه آغاز کردیم. در آن زمان بانک ملت به عنوان تنها عامل طرح ، آماده بود برای پرداخت وام و اعتبار سنجی روزی 2800 پذیرش داشته باشد ، اما اکنون که خودروسازان میتوانند بیش از 2 هزار دستگاه خودرو در روز تولید کنند ، بانک ظرفیت گذشته را ندارد.
می خواهم بگویم در این فرآیند اگر امروز اتفاقی رخ دهد و کار یک بخش بدرستی انجام نشود ، اثر آن چند ماه بعد در بخش دیگری نمود پیدا میکند که آهنگ و سرعت کار را پیچیده و مختل میسازد.

مشکلات این بخش مشخصا چیست؛
در اجرای این طرح ، ما سه الزام قانونی داریم که مقداری کار را مشکل میکند: اول ، الزام جایگزینی خودروهای دوگانه سوز با خودروهای فرسوده است ؛ این الزام ، پیچیدگی همزمانی زیر فرآیندها در فرآیند نوسازی خودروهای فرسوده را افزایش میدهد ؛ ضمن اینکه باید گفت تولید خودروی گازسوز، خطمشی اساسی کشور و اهمیت آن بالاتر از جایگزینی خودروهای فرسوده است. بنابراین جایگزینی خودروهای فرسوده تا زمان فراهم شدن امکان تولید خودروهای دوگانه سوز به تعویق افتاد.
دوم، الزام پرداخت وام برای دریافت خودروی جایگزین است. به طور متوسط افرادی که خودروی فرسوده دارند ، برای دریافت وام نیز دچار محدودیتهای بیشتری نسبت به سایر اقشار جامعه هستند. بنابراین عقد قرارداد با بانکهای عامل و تسهیل شرایط اعطای تسهیلات ، فعالیت بسیار گستردهای بود که به نحو مناسب انجام شد.
سومین الزام ، راهاندازی صنعت بازیافت خودرو در کشور است. با توجه به نبود صنعت بازیافت خودرو ، راهاندازی این صنعت فعالیت جانبی سنگینی است که ستاد نوسازی خودروهای فرسوده در حال انجام آن است.

با توجه به این مشکلات امسال چه تعداد خودروهای فرسوده را از رده خارج کردید؛
اگر بخواهیم ارقام را مقایسه کنیم ، باید گفت تا اول سال 85 در مجموع 50 هزار دستگاه خودروی فرسوده اسقاط شده است. از اول امسال تا مهرماه 25 هزار دستگاه خودرو اسقاط شد و از اول مهرماه تا اول آذرماه نیز کار تقریبا به گونه ای بود که اسقاط نداشتیم؛ اما از اول آذرماه تا امروز حدود 84 هزار خودرو اسقاط شد ؛ یعنی حدودا روزی 2 هزار دستگاه خودروی فرسوده اسقاط می شود. ارقام خیلی متفاوت است.
برای نوسازی خودروهای فرسوده بانکهای عامل از این قرار عمل میکنند: بانک ملت کار پذیرش 125 هزار متقاضی را بر عهده دارد ، بانکهای ملی و صادرات هر کدام 35 هزار متقاضی و بانکهای سپه و تجارت هر کدام 25 هزار متقاضی را پذیرش خواهند کرد ، ضمن اینکه تا آخر سال این بانکها باید کار مربوط به تشکیل پرونده متقاضیان را به پایان برسانند.
اما آنچه قانون برای ما تکلیف کرده ، این است که تا پایان سال مالی (آخر تیرماه) این کار را به سرانجام برسانیم ؛ یعنی تا تیرماه 86 فرصت داریم بودجه خودروهای فرسوده را هزینه کنیم که پیشبینی می شود با توجه به فعالیتهای انجام شده طبق برنامه پیش برویم و جایگزینی 250 هزار خودروی فرسوده با خودروی جدید دوگانه سوز انجام شود.

بودجه در نظر گرفته شده برای خودروهای فرسوده چقدر است؛
بودجه خودروهای فرسوده دو قسمت است ، یکی یارانه و سود بانکی که مبلغ آن حدود 164 میلیارد تومان است (برای سال مالی جاری) به این صورت که یک وام 5 میلیون تومانی با سود 14 درصد پرداخت میشود و 7 درصد آن برعهده دولت است ، در مجموع سهم دولت برای 250 هزار دستگاه خودرو ، حدود 164 میلیارد تومان برآورد میشود.
از طرف دیگر ، یک تخفیف گمرکی به خودروسازان برای جایگزینی خودروهای فرسوده داده میشود که برای خودروهای پلاک قرمز چنانچه پراید باشد 2 میلیون تومان و اگر خودرو سمند باشد حدود 3 میلیون تومان است ، ضمن اینکه برای خودروهای پلاک سفید یک میلیون تومان در نظر گرفته شده است. خودروسازان به میزانی که خودروی نو تولید و جایگزین خودروهای فرسوده کنند ، از تخفیف گمرکی برخوردار خواهند شد و در مجموع این تخفیف حدود 500 تا 600 میلیارد تومان برآورد میشود. این مبلغ به علاوه 164 میلیارد تومان ذکر شده ، کل هزینهای است که دولت برای از رده خارج کردن خودروهای فرسوده پرداخت میکند.

اجرای این طرح تاکنون چه نتایجی داشته است؛
در مرحله ثبتنام که از 5 تا 20 مهر ماه انجام شد حدود 370 هزار نفر ثبتنام کردند که از این تعداد 250 هزار نفر به صورت قرعهکشی در طرح قرار گرفتند. تا روز پنجشنبه 26 بهمن ماه نیز حدود 200 هزار نفر به بانکهای عامل معرفی شدند و 110 هزار نفر کار بانکی آنان به پایان رسیده است. حدود 84 هزار دستگاه خودروی فرسوده اسقاط و به 65 هزار نفر وام پرداخت شده ، ضمن این که حدود 60 هزار نفر نیز خودروی خود را تحویل گرفتهاند.

گفته میشود داشتن ضامن عامل کندی روند اعطای وام شده است. برای رفع این مشکل چه اقدامی کردهاید؛
باید گفت وامی که برای این منظور به متقاضیان اعطا میشود دارای شرایط مناسبی است و از این شرایط سهلتر امکان ندارد. معمولا بانکها برای پرداخت وام 2 نفر ضامن میگیرند؛ اما برای وام خودروهای فرسوده یک ضامن میخواهند ، هرچند شاید برخی شعب تخلف کنند یا برخی متقاضیان نتوانند ضامن معتبر مطابق با آنچه بانک میخواهد ، معرفی کنند که در آن صورت 2 ضامن معرفی خواهد شد و یکی ، آن یکی را پوشش میدهد.
بانکها همچنین از برخی مراحل بانکی برای اعطای این وام به متقاضیان صرف نظر کردهاند و از طرفی برای متقاضیان تاکسی، بانکها ضامن هم نمیخواهند و تنها خودرو در رهن بانک قرار خواهد گرفت. لذا فکر نمیکنم بهتر از این شرایط برای پرداخت وام ، شرایطی وجود داشته باشد.
اکنون اکثر افراد (135 هزار نفر) که به بانک ملت برای دریافت وام خودروهای فرسوده معرفی شدهاند ، میتوانند وام را با شرایط مورد نظر بانک دریافت کنند ، هرچند در هر شرایطی ، موارد خاصی وجود دارد که افراد نمیتوانند خود را تطبیق دهند و در این صورت چارهای نیست. البته در این باره مواردی در حال پیگیری است. بر این اساس دولت لایحهای را به مجلس ارائه کرده تا کسانی که خودروی جایگزین نمیخواهند ، پولش را نقدی دریافت کنند.

این لایحه در چه مرحلهای است؛
این لایحه حدود یک ماه پیش به مجلس شورای اسلامی ارائه شد و احتمالا تا چند روز آینده به تصویب خواهد رسید. براساس این لایحه، به گونهای عمل خواهد شد تا کسانی که خودروی فرسوده از رده خارج میکنند اما خودروی جایگزین نمیخواهند ، بتوانند یارانهای را که دولت به این موضوع اختصاص داده ، دریافت کنند. کسانی که نتوانند خود را با شرایط بانک برای دریافت وام تطبیق دهند ، میتوانند به این صورت عمل کنند.

برخی از طولانی شدن نوبت دریافت وام گلایه دارند. برای این مشکل چه تدبیری اتخاذ شده است؛
برای این که این مشکل را حل کنیم ، تعداد بانکهای عامل را افزایش دادیم. قبلا تنها بانک ملت به این کار اختصاص داشت اما اکنون 4 بانک دیگر را به آن اضافه کردیم. در شرایط فعلی 3300 شعبه درگیر کار هستند ، در صورتی که قبلا حدود 900 شعبه این کار را انجام میدادند. یعنی افزایش کمی ایجاد شد تا حجم کار افزایش یابد.
هرچند بانکها نیز وظایف دیگری دارند که انجام دهند اما آنچه که با آنها بر سر آن به توافق رسیدهایم، این است که از زمان تکمیل پرونده ، 10 روز کاری فرصت دارند تا به متقاضی اعلام کنند حائز شرایط وام است یا خیر. از سوی دیگر یک الزام برای متقاضیان در نظر گرفتیم به این صورت که پس از معرفی به بانک 15 روز کاری فرصت دارند ، ضامن خود را به بانک معرفی کنند و در غیر این صورت دچار مشکل خواهند شد و کارشان به تعویق میافتد ، ضمن این که از زمان تایید بانک (برای دریافت وام) فرد متقاضی 7 روز کاری فرصت دارد تا به نماینده فروش مراجعه کند و در غیر این صورت اولویت او باطل خواهد شد.

آیا مرکزی وجود دارد که متقاضیان بتوانند مشکلات خود را با آنجا در میان بگذارند؛
بله ، مرکز تماس ما با شماره تلفن 88535555 برای دریافت پیشنهادها و رفع مشکلات این افراد آماده است.

تعهدات خودروسازان در اجرای طرح از رده خارج کردن خودروهای فرسوده چگونه است؛
در این طرح 2 خودروساز بزرگ کشور ، سایپا و ایران خودرو به ترتیب متعهد هستند 120 هزار و 137 هزار خودروی دوگانهسوز تولید کنند و در اختیار این طرح قرار دهند.

این دو خودروساز چه ضمانتی برای اجرای تعهد دارند؛
بزرگترین ضمانت ، سودی است که این دو خودروساز در انجام این تعهد نصیبشان خواهد شد ؛ یعنی بازاری که به واسطه اجرای این طرح برای آنها فراهم میشود ، بهترین شرایطی است که آنها به سود خود خواهند رسید. آنها برای فروش این میزان خودرو و جذب مشتری باید تبلیغات و هزینههای دیگری را انجام دهند که دولت با اجرای این طرح بزرگترین خدمت را به خودروسازان کرده به گونهای که آنها از انجام هزینههای فروش و بازاریابی معاف میشوند ، ضمن این که تقاضا برایشان ایجاد شده است.
مشتری که در شرایط عادی مشتری نبوده ، اکنون با شرایط و یارانهای که دولت میدهد متقاضی این دو خودروساز میشود. لذا نباید فکر کرد خودروسازان باید متعهد به اجرای این طرح شوند ، بلکه این بهترین شرایط است که آنها کار انجام دهند ؛ اما مشکلات اجرایی و مدیریتی و تامین قطعه باعث میشود کار بخوبی پیش نرود. اکنون این یک الزام و دولت نیز بشدت پیگیر است.

خودروسازان اذعان دارند در تولید خودروهای گازسوز دچار مشکل هستند؛
هماکنون بیش از نیمی از ظرفیت تولید خودروسازان به تولید خودروهای گازسوز اختصاص دارد ، در حالی که 4 ماه پیش این میزان در حد صفر بود.
بحث گازسوز کردن خودروها حدود 4 سالی است که مطرح شده ؛ اما امسال قضیه خیلی جدی است. اگرچه سالهای گذشته این بحث مطرح بود ، اما چون کسی به طور جدی پیگیر نبود ، کار جزئی انجام میگرفت. امسال دولت این قضیه را به شکل یک الزام فراروی خودروسازان قرار داده است. میتوان گفت امسال نخستین سالی است که تولید خودروی گازسوز به صورت جدی مطرح شده و طبیعی است که خودروسازان در این زمینه کمی لنگ بزنند و با مشکل مواجه باشند.
با این همه هر دو خودروساز عمده کشور (سایپا و ایران خودرو) به طور جدی متعهد شدند سال 86 تولید خودروی گازسوز مشکلی نخواهد داشت ؛ یعنی امکانات و تجهیزات خود را برای سال 86 آماده و تامین کردهاند.

شما از تدوین قانون 5 ساله برای جایگزینی خودروهای فرسوده خبر دادید. این قانون با چه هدفی و ازچه زمانی اجرا خواهد شد؛
لایحهای 5 ساله ارائه شده که کلیات آن به تصویب رسیده ، اما تنها برای جایگزینی خودروهای فرسوده نیست. این کار جزئی از لایحه است. عنوان اصلی آن لایحه توسعه حملونقل عمومی درون شهری و مدیریت مصرف سوخت است که بنا به پیشنهاد وزارت کشور در جلسه 17 دی ماه هیات وزیران با قید 2 فوریت به تصویب رسیده و هم اکنون حدود یک ماه و 10 روز است که در کمیسیون مربوطه مطرح شده و کلیات آن به تصویب رسیده و در صحن علنی مجلس قرار دارد.
براساس این لایحه به دولت اجازه داده میشود برای توسعه حملونقل عمومی درون شهری و مدیریت مصرف سوخت اقدامات اساسی انجام دهد که یکی از موارد آن، نوسازی خودروهای فرسوده دولتی و عمومی و غیردولتی و خصوصی است.
این لایحه خیلی خوبی است که سالانه حدود 4 هزارمیلیارد تومان برای آن پیشبینی شده و با توجه به آن حدود 5 سال مصرف بنزین حل خواهد شد.

از چه زمانی اجرایی خواهد شد؛
از سال 86. اگر تصویب شود دیگر سال آینده تبصره 13 را نخواهیم داشت و این لایحه میشود قانون 5 ساله که هر سال یک ردیف بودجه به آن اختصاص خواهد یافت.

چه زمانی مشخص خواهد شد این لایحه مصوب شده است؛
این لایحه هماکنون در صحن علنی مجلس است و شاید این هفته نهایی شود.

آیا امکانی وجود دارد که تنها خودروهای فرسوده از رده خارج شوند ، بدون این که جایگزینی برای آنها در نظر گرفته شود؛ گفته میشود شما طرحی در دست دارید که سال آینده حدود 600 هزار دستگاه خودروی فرسوده را تنها از رده خارج خواهید کرد؛
برای سال آینده مشخص نشده که چه میزان خودروی فرسوده از رده خارج شود ؛ اما جایگزینی 250 هزار دستگاه خودروی فرسوده با خودروی نوی دوگانهسوز یک الزام قانونی است و تنها لفظ "با" کار را خیلی مشکل کرده است؛ چراکه موظف هستید یک خودروی فرسوده را از رده خارج و یک خودروی نو جایگزین کنید.
بنده به عنوان مجری طرح امسال پیشنهاد کردم برای سال آینده الزام را به این سمت ببریم که خودروی فرسوده از رده خارج شود ، نه این که حتما خودرویی جایگزین آن شود. البته برای این کار چندین راهکار ارائه شده و داریم روی آن کار میکنیم.

تبصره 13

به منظور دستیابی به توسعه پایدار شهری با هدف حفظ محیط زیست و در جهت تحقق قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی به دولت اجازه داده میشود برای توسعه حملونقل عمومی (حملونقل ریلی ، شهری ، ناوگان اتوبوسرانی و تاکسیرانی شهری) و خروج خودروهای فرسوده از چرخه حملونقل در سال 1385 ، حداکثر تا 4 میلیارد دلار از طریق منابع مالی خارجی (فاینانس) در چارچوب بند (5) تبصره (2) و یک میلیارد و 52 میلیون و 600 هزار دلار را با استفاده از صندوق ذخیره ارزی تامین کند و همچنین به منظور انجام اقدامات لازم در زمینه عرضه حملونقل، مدیریت مصرف سوخت و مدیریت تقاضا و اصلاح ساختار، به ارائه وامهای کم بهره (7 درصد) با عاملیت بانک ملت بپردازد. طرح خودروهای فرسوده در قالب این تبصره با ایجاد شرایط مناسب عملی خواهد بود ، چه آن که تاکنون خروج خودروهای فرسوده با استقبال مواجه نبود و در دولت گذشته تنها 40 هزار خودرو جایگزین شد. نداشتن توجیه اقتصادی طرح برای مردم یکی از دلایل ناکامی آن بود که اکنون با توجه به اجرای تبصره 13 و ارائه وام 7 درصدی این کار برای مردم توجیه اقتصادی دارد.