گروه خشن در مسیر صلح

خاستگاه گروه طالبان
طالبان گروهی با نگاه خاص مذهبی‌اند که هسته اصلی آن در جریان مقاومت نیروهای جهادی در برابر اشغال افغانستان از سوی شوروی دوران کمونیستی شکل گرفت و در جریان جنگ‌های داخلی سربرآورد و با تصرف سریع بخش‌های زیادی از خاک افغانستان توانست در سال 1996 حکومت محمد نجیب‌ا... احمدزی در کابل را ساقط کند. با اعلام تشکیل دولت امارت اسلامی، حکومت طالبان رسمیت پیدا کرد و دوره تازه‌ای از تحولات سیاسی و اجتماعی در افغانستان شکل گرفت. مردم این سامان گرچه در ابتدای کار به ادعاهای اسلام خواهی و برقراری عدالت این جریان اعتقادی، دلبسته بودند اما بعدها متوجه شکل‌گیری رویکردی خشن از اسلام در فضای اجتماعی و سیاسی افغانستان شدند. طبعا روی کار آمدن جریانی تندرو در فضای سیاسی در مجاورت ایران به عنوان کشوری شیعی با حساسیت و ملاحظاتی از سوی سیاستمداران ایرانی همراه بود و در این‌مرحله البته نوع مواجهه ایران با تحولات جدید کشور همسایه از حد حمایت برخی از دوستان و متحدان افغانستانی فراتر نرفت.

اتفاق تلخ سال 77
اما یک اتفاق مهم و مبهم باعث تیرگی روابط میان ایران و طالبان شد. در 17 مرداد 1377 گروهی منتسب به جریان طالبان به کنسولگری ایران در مزار شریف حمله کردند و هشت نفر از دیپلمات‌های ایرانی را به شهادت رساندند. این واقعه تلخ دو‌کشور را تا مرز برخورد نظامی پیش برد که با مصلحت‌اندیشی‌های انجام شده این اتفاق رخ نداد. شواهد و مدارک از حمایت‌ها و پشتیبانی‌های مالی آمریکا و عربستان از ابتدای شکل گیری و استمرار حاکمیت طالبان حکایت دارد اما بعدها به جهت تضادی که میان منافع طالبان با برخی کشورهای عربی و غربی به‌وجود آمد زمینه نقار و جدایی فراهم آمد که اوج آن مربوط به حادثه 11 سپتامبر است. از آن پس رویکرد آمریکا نسبت به طالبان تغییر کرد و در نهایت باعث لشکرکشی ایالات متحده به افغانستان و اشغال این سرزمین شد. از زمان اشغال افغانستان تاکنون نزدیک به 17 سال می‌گذرد و همچنان نظامیان آمریکایی در این کشور حضور دارند و در بسیاری از تحولات سیاسی افغانستان تاثیرگذارند. دولت‌هایی هم که روی کار آمدند به دلیل ضعف و از سر ناچاری با این شرایط کنار آمدند، با این وصف هدف اصلی آمریکا برای نابودی طالبان در افغانستان محقق نشد.

قدرت‌گیری دوباره طالبان
اکنون بعد از گذشت نزدیک به دو دهه از اشغال این کشور، بار دیگر شاهد سربرآوردن و قدرت‌گیری طالبان در افغانستان هستیم. طالبان در بازپروری خود بخشی از رویکردهایش را به لحاظ سیاسی و اجتماعی تغییر داده و حتی در مواجهه با همسایگان مرزی خود رعایت برخی ملاحظات امنیتی را الزامی می‌داند.
طالبان در دوره جدید می‌داند که باید به ملاحظات ایران در تامین امنیت مرزهای شرقی توجه کند و مسیر جدیدی که در پیش گرفته حکایت از در نظر گرفتن این ملاحظات است. از سوی دیگر طالبان مخالف سیطره آمریکا در افغانستان است و این می‌تواند نقطه مشترکی میان ایران و گروه طالبان باشد. نکته دیگر شکل‌گیری گروه داعش در افغانستان با حمایت آمریکا و عربستان است که البته با مخالفت جدی طالبان روبه‌رو بوده است. داعشی‌ها در مرزهای شرقی ایران فرصتی برای تکاپو پیدا کرده بودند و حتی عربستان درصدد فرصتی بود تا شرایط را برای ایجاد پایگاه‌های نظامی در مرزهای شرقی ایران بویژه در منطقه فراه فراهم کند.

حساسیت‌های ولایت فراه
ولایت فراه موقعیتی استراتژیک در غرب افغانستان و همسایگی ایران دارد و از این‌رو مورد توجه برخی کشورهای عربی و غربی برای اعمال نفوذ است. از همین رو داعشی‌ها در این منطقه امکان جولان پیدا کردند اما از بداقبالی گیر رقیبی سرسخت به نام طالبان افتادند که با حملات و ضربات سخت آنها را تا مرز نابودی کشاند. از این منظر هم می‌توان به فصل مشترکی میان ایران و گروه جدید طالبان رسید. نکته حائز اهمیت صدور بیانیه‌ای از سوی طالبان در سال جاری بود. طالبان در این بیانیه بر این نکته تاکید کرده که قصدی برای دخالت در امور داخلی سایر کشورها ندارد و همچنین به کسی اجازه استفاده از خاک افغانستان علیه کشورهای همسایه را نخواهد داد. این فراز از بیانیه البته برای ایران می‌تواند حائز اهمیت باشد که نسبت به تامین امنیت مرزهای شرقی خود از سوی طالبان مطمئن باشد.
از سویی دیگر باید به این نکته نیز توجه داشت که ظهور اولیه طالبان در افغانستان با خشونت‌طلبی همراه بود اما در شرایط کنونی و بعد از رونق مجدد فعالیت طالبان، زعمای این‌گروه نسبت به عملکرد خشن گذشته خود به‌ویژه در حوزه‌های اعتقادی و اجتماعی به صراحت اعتراف می‌کنند و از مخالف خود با تفکرات بنیادین اولیه سخن به میان می‌آورند. حتی در بیانیه جدید برخی از رهبران گروه هم بر لزوم برخورد قاطع با هر گونه تبلیغ وهابی‌گری و سلفی‌گری در افغانستان تاکید شده است. با توجه به این‌که از زمان گسترش وهابیت و سلفی‌گری و متعاقب آن تشدید فعالیت تکفیری‌ها برخورد با تعالیم و آموزه‌ها و تجمعات و شعائر شیعی به عنوان یکی از اهداف اصلی این جریان افراطی تلقی می‌شود،‌ اشتراکات ایران و طالبان در مواجهه و مقابله با چنین تفکراتی را می‌توان به عنوان یکی دیگر از فصول مشترک برای رایزنی و تعامل بیشتر محسوب کرد.

تلاش طالبان برای ایجاد توازن منطقه‌ای و بین‌المللی

پیرمحمد ملازهی، کارشناس مسائل افغانستان در گفت‌و‌گو با جام‌جم با بیان اینکه طالبان به دنبال ایجاد توازنی در مناسبات بین‌المللی و منطقه‌ای برای خود است به ملاحظات ایران برای تعامل با طالبان اشاره کرد و گفت: جمهوری اسلامی معتقد است تحولات افغانستان نباید به‌گونه‌ای پیش برود که دولت مرکزی این کشور تضعیف شود. از سوی دیگر نگرانی‌هایی درباره فعالیت و نفوذ داعش در مرزهای شرقی ایران وجود دارد و طبعا تعامل با طالبان می‌تواند به عنوان یکی از اهداف ایران برای کنترل داعش از مسیر طالبان مدنظر قرار گیرد.
وی درباره جایگاه طالبان در بین مردم افغانستان تاکید کرد: این گروه جزو اقوام پشتون به شمار می‌روند و از این جهت در بین این قوم از نفوذ و اعتبار برخوردارند. از سوی دیگر آنها توانستند بخشی از روحانیون و مولوی‌های تاجیک و ازبک را به خود جذب کنند. نکته دیگر این‌که ما اکنون با نسل جدید طالبان مواجه هستیم که از تندروی سابق خود در عرصه‌های اجتماعی و اعتقادی دست برداشته و با زبان روز آشنا‌ست. از این رو به نظر می‌رسد طالبان در شرایط کنونی در بین مردم افغانستان از جایگاه مناسبی برخوردار باشد.

فتاح غلامی

سیاسی