شکاف زمین زیر پای تخت‌جمشید

علی اکبری مثل بسیاری دیگر از کارشناسان حوزه آب، از افزایش فرونشست‌ها در استان فارس سخن گفته و در گفت‌وگو با خانه ملت افزوده: فارس از قدیم یک استان کشاورزی بوده و مردم در طول سال‌های گذشته آب‌های زیادی را از اعماق زمین برداشت کرده‌اند. طبیعی است عکس‌العمل زمین در برابر بد رفتاری انسان اینچنین خواهد بود. منظور این نماینده از عکس‌العمل زمین، همین فرونشست‌هایی است که هرازگاه خبرش رسانه‌ای می‌شود و هم برشمارشان و هم عمق و وسعتشان افزوده می‌شود، آن‌قدر که به فروچاله‌هایی عمیق و خطرناک تبدیل می‌شوند که گاه می‌توانند یک روستا یا یک منطقه مسکونی با تمام محتویاتش را به درون خود بکشند.

عضو هیات رئیسه کمیسیون کشاورزی، آب و منابع طبیعی مجلس اگرچه به خشکی تالاب‌ها و فرونشست زمین بر اثر خشکی این تالاب‌ها اشاره کرده، اما تمرکز سخنش را روی تخریب آثار تاریخی از جمله تخت جمشیده گذاشته و تاکید کرده در صورت ندادن حقابه تالاب‌ها و احیا نشدنشان و ادامه روند فعلی و فرونشست زمین، تخریب و فروریزی آثار باقیمانده از پیشینیان از جمله تخت جمشیده که قطب گردشگری استان فارس و حتی کشور است، دور از ذهن نیست.

این بلاهایی که از زمین می‌آید

کارشناسان و محققان زمین شناسی می‌گویند فرونشست زمین در چهار شکل، (یعنی ایجاد گسیختگی و شکاف در سطح زمین، ایجاد فروچاله‌های متعدد، خودسوزی ضخامت‌های اولیه خاک و فرونشست به صورت جابه‌جابی قائم سطح زمین) اراضی فارس را متاثر کرده، به‌طوری که حتی فروچاله ۱۲۰ متری نیز مشاهده شده است؛ فروچاله‌هایی که محققان آن را ناشی از برداشت‌های آب از منابع زیر زمینی و همچنین خشکسالی‌های متعدد می‌دانند.

طهمورث یوسفی، مدیر مرکز زمین شناسی و اکتشافات معدنی جنوب کشور (مرکز شیراز) به مهر گفته از شمار فروچاله‌های استان می‌توان به فروچاله ارژن اشاره کرد که سبب خروج آب و خشک شدن تالاب ارژن شده، از دیگر موارد رخ داده می‌توان به فروچاله سورمق، فروچاله ایج و اخیرا فروچاله‌های رخ داده در شرق مهارلو اشاره کرد. ایجاد گسیختگی و فروچاله در شرق سورمق نیز از جمله موارد رخداد پدیده فرونشست در استان فارس است.

به گفته یوسفی، بزرگ‌ترین فروچاله کشور به عمق نزدیک به ۱۲۰ متر در منطقه ایج شهرستان استهبان در سال ۱۳۹۴ به وقوع پیوست که این فروچاله در محدوده باغ‌های زراعی بوده است.

وقوع گسیختگی و شکاف در سطح زمین نیز یکی دیگر از انواع پدیده‌های ناشی از فرونشست زمین است که به گفته این محقق در سال‌های اخیر در محدوده اماکن تاریخی مثل نقش رستم و در حاشیه روستاها اتفاق افتاده است.

شاید اولین بار حدود سه سال پیش بود که مسعود رضایی منفرد، مدیر پایگاه میراث جهانی تخت‌جمشید وضعیت فرونشست زمین در اطراف مجموعه جهانی تخت‌جمشید، نقش رستم و برخی روستاهای مجاور این یادمان‌های تاریخی را بحرانی اعلام کرد.

رضایی منفرد که در همایش حرائم میراث فرهنگی در تخت جمشید سخن می‌گفت، فرونشست زمین در بیشتر نقاط ایران و از جمله دشت مرودشت را ناشی از وقوع خشکسالی‌های پی در پی و برداشت‌های بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی عنوان کرد و افزود: متاسفانه شدت این بحران به حدی است که علاوه بر آسیب به طبیعت منطقه و اراضی بخش کشاورزی، امکان دارد این پدیده به زیرساخت‌ها و تاسیسات زیربنایی فارس نیز آسیب رساند. بعد از آن رسانه‌ها و سایت‌های خبری رسمی و غیررسمی، بارها به این مهم پرداختند و تلاش کردند توجه مسئولان حوزه گردشگری و آب را به این خطر بزرگ که نه تنها گردشگری ایران، بلکه زندگی روستاییان دشت مرودشت و اطراف تخت جمشید را تهدید می‌کند، جلب کنند که ظاهرا هنوز آنچنان که باید توجهی به این سمت معطوف نشده، یا اگر شده، درباره‌اش چاره‌اندیشی نشده و همچنان کشاورزی در دشت مرودشت ادامه دارد و نشست زمین‌های دشت بیشتر و بیشتر و خطر به تخت جمشید نزدیک‌تر می‌شود.a