جذابیت های رویت هلال ماه

بارها شنیده ایم که دانش نجوم در ایران سابقه ای طولانی دارد و در دوره های مختلف تمدنی توانسته است جایگاه بالای خود را در این حوزه حفظ کند.

کد خبر: ۱۱۳۶۰۳

جالب است که هم در دوره کهن و باستانی ایرانیان و هم در دوره اسلامی ، یکی از اجرامی که همواره مورد توجه مردم بوده هلال ماه ، این قمر چشمنواز و زیبا و استثنایی زمین است. در دوره ایران باستان ، ماه جایگاه ویژه ای در فرهنگ اساطیری ایرانی داشت و در یشتها، فصل ویژه ای به ماه اختصاص داده شده است.
در تقویم باستانی نیز جایگاه ماه و رصد آن جایگاهی بلند داشته است ، اما در دوره تمدن اسلامی توجه به رصد و ثبت ماه به دلیل متمایزی اهمیت پیدا کرد، چرا که ماه های تقویم مذهبی مسلمانان بر مبنای ماه تنظیم شده بود و این ظهور ماه نو در آسمان بود که شروع یا پایان ماه های مقدس را اعلام می کرد و بسیاری از آیینها و آداب مذهبی ما را مشخص می کرد و به همین دلیل بود که در تمدن عالی علمی اسلامی ایرانی ، چهره های برجسته دانش ایران زمین ، توجه جدی به محاسبات رویت پذیری هلال ماه و ساخت و طراحی ابزارهایی برای رصد بهتر آن کردند. اینک در هزاره جدید که رصدهای نجومی به کمک ابزارهای پیشرفته رقابت های نزدیکی را خلق کرده است ، باز هم رصد این هلال جذاب اولویت ها و زیبایی های خاص خودش را دارد. علاوه بر اهمیت داشتن رصد این هلالها به عنوان بخشی از تنظیم تقویم مذهبی در جهان نیز اخترشناسان در تلاشند تا بتوانند هلالهای کم سن تری را شکار کنند.هلالهایی که به واسطه مشخصه های خود می توانند جمع زیادی از علاقه مندان را به سفرهای طولانی بکشند تا رصد هیجان انگیز و نفسگیری را تجربه کنند.
ماه هر شب برای علاقه مندان مناظری بدیع را به همراه دارد و جمع زیادی از علاقه مندان نجوم به طور تخصصی کار خود را روی رصد عوارض سطحی ماه متمرکز کرده اند. کار بررسی عوارض ماه پیش از شروع عملیات اکتشافی ماه در دهه 60و 70میلادی به اوج خود رسیده بود؛ ولی پس از فتح ماه در طی پروژه آپولو توجه به این قمر اندکی کاهش یافت ، ولی با توجه به فاصله نزدیک ماه به زمین و امکان رصد آن و عوارض سطحی آن از روی زمین بسیاری از علاقه مندان آماتور و حرفه ای توجه خود را روی این جرم زیبای سماوی متمرکز کرده بودند. طراحی ها و اسکچ زدن از مناظر عارضه های این قمر در کنار بررسی های علمی و محاسباتی دقیق باعث شده تا امروز درک بهتری نسبت به ماه به دست آوریم.
در سالهای اخیر بازهم ماه در صدر فهرست علاقه مندی های اخترشناسان حرفه ای و آماتور نشسته است . با مطرح شدن دوباره برنامه سفر انسان به ماه یک بار دیگر لازم است تا این قمر به طور دقیق مورد کاوش و بررسی قرار گیرد و به همین دلیل در کنار ماموریت های اکتشافی نظیر اسمارت - 1 که راهی این قمر شده اند توجه تلسکوپ های بزرگ و کوچک در گوشه و کنار جهان نیز دوباره به ماه جلب شده است. با وجود همه اینها، تلاش برای دیدن هلال ماه های جوان بدون درگیری در مباحث مربوط به ساختار ماه هنوز هم جذابیت دیگری دارد.
این تلاشی است که ممکن است با چشم غیرمسلح ، دوربین دوچشمی یا تلسکوپ های غول پیکر صورت گیرد.اما هلال ماه نو چیست ؛ در زبان نجومی وقتی که مراکز 3جرم زمین ، ماه و خورشید تقریبا در یک راستا قرار بگیرند می گویند ماه در حال مقارنه است . اگر انحراف مدار ماه با زمین نبود، هر بار که چنین اتفاقی می افتاد و به عبارتی در نخستین روز هر ماه قمری شاهد کسوفی روی زمین بودیم در چنین هنگامی پشت ماه رو به سوی خورشید دارد و بنابراین سویی از ماه که به سمت زمین است ، به طور کامل تاریک است . زمانی که ماه بر اثر گردش به دور زمین از این حالت عبور می کند، ماه نو متولد می شود. کم کم با گذشت زمان زاویه ای ایجاد می شود که باعث می شود بخشی از نوری که به سطح ماه برخورد می کند به سمت زمین بازگردد و هلال نازکی از ماه تشکیل شود به همین دلیل همیشه هلالهای آغاز ماه را باید در افق غربی و اندکی بالاتر از محلی که خورشید غروب نموده است دید و همین یکی از دشواری های رصد چنین هلالهایی است ؛ چرا که کنتراست یا تضاد نوری اندکی که میان ماه و زمینه آسمان وجود دارد، شکار این هلالها را با مشکل مواجه می کند. حال با توجه به وضعیت ماه ، خورشید و زمین و زمانی که مقارنه اتفاق می افتد ممکن است هنگام اولین غروب پس از مقارنه ، شرایط به گونه ای باشد که هلال ماه در بخشهایی از زمین با چشم غیرمسلح دیده شود و در نقاطی با ابزار های اپتیکی ممکن است گاهی افراد ورزیده بتوانند در آن غروب این منظره زیبا را براحتی با چشم ببینند یا برجسته ترین رصدگران هم با بهترین ابزارها نتوانند این هلال گریز پا را رصد کنند.همه اینها باعث شده است تا رقابت جهانی برای رصد هلالهای دشوار شکل گیرد.
در این رقابت نه تنها رصدگران توانایی خود را محک می زنند؛ بلکه کمک می کنند تا بر مبنای داده ها و اطلاعاتی که جمع آوری می کنند کم کم سیستمی خلق شود که به آنها اجازه پیش بینی رویت پذیری هلالهای گوناگون در نقاط مختلف را بدهد.
شاید زمانی با دشواری طراحی چنین سیستمی بیشتر آشنا شویم که به یاد آوریم در رصد هلال نو ماه تنها پارامترهای نجومی نیست که ایفای نقش می کند؛ بلکه شرایط جوی و پارامترهایی نظیر غبار محلی و مانند آن می تواند یک رصد موفق را به رصدی شکست خورده بدل کند.
ایرانیان در سالهای اخیر و به لطف فعالیت های گسترده ای که در حوزه رویت هلال ماه های جوان اتفاق افتاده است به سطح بالایی از توانایی دست یافته اند به طوری که اگر زمانی رکورد رویت هلال ماه های جوان در دست رصدگران امریکایی بود، اینک همه این رکوردهای معتبر بین المللی را ایرانیانی چون سیدمحسن قاضی میرسعید ، حجت الاسلام موحدنژاد، حمیدرضا گیاهی یزدی و علیرضا بوژمهرانی و... به خوداختصاص داده اند. بخش عمده ای از این رشد بی شک مدیون مردی است که این شاخه را بین جوانان آورد. استاد محمدرضا صیاد که سابقه طولانی در تحقیق روی هلال ماه و مسائل تقویم دارد، سالها پیش با تشکیل گروه غیرحرفه ای رویت هلال ماه های جوان ، شروع به تربیت رصدگران و شکارچیان هلال کرد که در این سالها نتیجه این فعالیت پیگیر و خستگی ناپذیر او را می توانیم ببینیم.
این توانایی تا اندازه ای گسترش یافت که توانست اطمینان ستادهای استهلال ماه های مهم مذهبی را به دست آورند و چند سالی است که در اعلام رسمی حلول ماه های قمری نظیر رمضان و شوال دیدگاه کارشناسان برجسته رصدی مورد پرسش قرار می گیرد.به این ترتیب ، رصدگران هلال ماه های جوان نه تنها در رقابتی دوستانه و هیجان انگیز به توانایی خود می افزایند؛ بلکه در دقت بخشیدن به تقویم رسمی و مذهبی کشور کمک می کنند.اینک با قرار گرفتن در آستانه عید سعید فطر و شروع ماه شوال ، بهانه ای است تا دوباره علاقه مندان هلال با در نظر گرفتن بررسی های علمی به دنبال شکار آن بروند.

هلال شوال 1427

لحظه مقارنه هلال ماه شوال در ساعت 5.14 به زمان جهانی مطابق با 8.44 به وقت رسمی ایران در صبحگاه 30 مهر 1385 برابر با 28رمضان 1427 مطابق با 22اکتبر 2006 اتفاق می افتد. در شامگاه 30 مهر، هلال بحرانی ماه شوال فقط در جنوب و جنوب غرب قاره امریکای جنوبی ، آن هم در قسمتهایی از کشور شیلی و آرژانتین و فقط با ابزار اپتیکی دیده خواهد شد و در هیچ کشور دیگری حتی با ابزار رصدی این هلال رویت نمی شود. 24 ساعت بعد در شامگاه 29رمضان ، یکم آبان ، هلال ماه در بیشتر نقاط نیمکره جنوبی و مرکز و قسمتهایی از نیمکره شمالی ؛ البته با توجه به محل رصد، هم با ابزار اپتیکی و هم با چشم غیرمسلح مشاهده می شود. در ایران وضعیت رویت پذیری هلال به گونه ای است که جز در گوشه های شمال شرق و شمال غرب و مرزهای شمالی در سایر نقاط ایران هلال ماه شوال با ابزار اپتیکی به طور نسبی قوی و در شرایط آب و هوایی مناسب و افقی به نسبت خوب رویت خواهد شد. بدیهی است با توجه به عرض دایره البروجی منفی ماه هر چه به سمت جنوب ، غرب و جنوب غربی کشور برویم ، هم وضعیت رویت پذیری بهتر خواهد بود و هم نیاز ما به ابزار اپتیکی قوی کمتر می شود.
نکته مهم این که در غروب روز 29رمضان ، هلال ماه در شرق ، شمال و غرب آسیا و در شرق ، غرب ، مرکز و شمال اروپا و همچنین در شمال امریکای شمالی به هیچ وجه حتی با قویترین ابزار اپتیکی نیز قابل رویت نخواهد بود؛ اما از جنوب آسیا و منطقه خاورمیانه با ابزار مناسب دیده خواهد شد.از رصدگران و علاقه مندان به رویت هلال ماه دعوت می شود مانند 3 سال اخیر با هماهنگی ستاد استهلال هر استان و دریافت ابزار اپتیکی مناسب ، این 2 هلال جذاب و ارزشمند را رصد کنند.