جایگزینی داروی جمعیتی به جای داروی جهانی!

براساس پیشرفت‌هایی که بسیاری از شرکت‌های فنـاوری زیـستی و دارویی داشته‌اند، بیماران داروهایی را مصرف خواهند کـرد که با ساختار ژنتیک آنان مطابقت دارد. بـه ایـن ترتیـب از اتـلاف وقت و صرف هزینه‌های فراوان که اکنون به علت معالجـه‌های غیـرمؤثر شاهد آن هستیم جلـوگیری خواهـد شـد. بـه عـلاوه عـوارض جانبی ناتوان‌کننده ناشی از مصرف داروها نیز به حداقل می‌رسد.

پزشکان با تجربه از این موضوع آگاهند که بیماران به داروهـا واکـنش‌های متفـاوتی نشان می‌دهند. آنان می‌دانند عوامل زیادی ازجمله سن، جـنس، وضعیت سلامت و این‌که آیا بیمار به طور همزمان داروی دیگـری مصرف می‌کرده، در تعیین اثربخشی یک دارو بر یک بیمـار و نـوع و شدت اثرات و عوارض جانبی آن مؤثرند. اکنون می‌دانـیم کـه ژن‌ها نیز تأثیر قابل ملاحظه‌ای بر چگونگی واکنش فرد به دارو دارند. افراد مختلف، انواع خاصی از آنزیم‌هایی را به ارث می‌برند که بر چگـونگی تغییر و تبدیل داروها در بدن و جذب و دفع آنها تـأثیر می‌گذارنـد. واکنش‌های ناگوار دارویی فقط در سال 1994 باعـث مـرگ بـیش از صد هزار نفر در آمریکا شده است. متأسفانه، این واکـنش‌ها اغلـب در بیمارانی رخ می‌دهد که میزان اسـتانداردی از یـک دارو را دریافـت کرده‌اند. برای مثال، در دهه 1950 میلادی، پزشـکان دارویـی به نـام سوکسینیل کولین را پیش از جراحی به بیماران تجویز می‌کردنـد که باعث شل شدن ماهیچه‌ها پیش از عمـل می‌شـود، امـا چنـد بیمار که این دارو پیش از بیهوشی به آنان تجویز شده بود، هرگز بـه هوش نیامدند. در واقع، دارو باعث فلج شدن عـضلات تنفـسی و در نتیجـه خفگـی آنان شده بود. پزشکان دریافتند آن بیماران، شـکل جهش یافته آنزیمی را در بدنـشان دارنـد کـه در دفـع سوکـسینیل کولین از بدن دخالت دارد و آنان در نتیجه تجمع بیش از اندازه دارو در بدنشان، جان خویش را از دست داده‌اند.

فارماکوژنومیـک، دانـشی است که درباره ارتباط بین پاسخ بدن افراد مختلف به داروها و تنـوع موجود در توالی ژن‌های آنها مطالعه می‌کند. برخـی ژن‌ها چند شکل ژنتیک دارند. به عبارت دیگر، بعضی ژن‌ها در افراد مختلف یک جمعیت به صورت‌های متفاوتی یافت می‌شـوند؛ برای مثال، یک دسته آنزیم‌هایی که در تغییـر و تبـدیل داروهـا در بـدن بـسیار مؤثرنـد، سـیتوکروم‌های p450 هستند. یکی از این سیتوکروم‌ها که «Cyp2D6» نامیده می‌شود، حداقل سه شکل متفاوت دارد. اگـر فـردی شکل طبیعی این سیتوکروم را داشـته باشد، سرنوشت دارو در وی طبیعی است، اما برخی جهش‌های ژنتیک به تولید «Cyp2D6» بسیار فعال یا با فعالیت بسیار پایین می‌انجامد. در حالت اول، بدن به سرعت دارو را دفـع می‌کنـد. در نتیجـه فـرد پاسخ رضایتبخشی به دارو نشان نمی‌دهد. در حالـت دوم، بـه علـت کاهش دفع دارو، فرد با تجمع دارو در بدن و حساسیت‌های دارویـی روبه‌رو می‌شود که گاهی حتی می‌تواند به مرگ او منجر شود. از ایـن رو، ممکن است سه نفر به یک بیماری دچار شوند و پزشک برای هر سه نفر، یک دارو (آن هم به مقدار یکسان) تجویز کند، اما پاسخ سه بیمار به دارو بسیار متفاوت باشد.

در آینـده، طراحـی دارویـی براساس ویژگی‌های ژنتیک افـراد مختلـف یـک جمعیـت صـورت می‌گیرد. به عبارت دیگر، «داروی جهانی» جای خـود را بـه «داروی جمعیتی» می‌دهد.

دکتر کاوه سالارمند

داروساز