محرم در اولین پایتخت تشیع

شاخسی، عزاداری خاص آذربایجانی‌ها

مراسم «شاخسی» یا «شاخسی واخسی» که به نوعی برگرفته از دو جمله «شاه حسین» و «وای حسین» است و گاهی در نوشته‌ها از افراد حاضر در این مراسم به شاه حسین گویان نیز یاد می‌شود، یکی از عزاداری‌های مختص مردم آذربایجان است. این مراسم از چند روز مانده به محرم آغاز شده و تا ظهر عاشورا ادامه می‌یابد و بیشتر یک مراسم شبانه است. این مراسم، عزاداری نیست و بیشتر حالت سمبلیک آماده شدن مردم آذربایجان برای لبیک به ندای یاری خواهی امام حسین (ع) است و استفاده از چوب و شمشیر به عنوان نمادی است که اشاره به علاقه مردم آذربایجان برای کمک به امام حسین (ع) دارد. از طبل و سنج نیز به عنوان حرکتی نمادین برای دعوت مردم برای کمک به یاران امام استفاده می‌شود. این برنامه معمولا ساعت‌ها بعد از نماز مغرب و عشا آغاز شده و تا پاسی از شب در خیابان‌ها ادامه پیدا می‌کند. اما مراسم روزهای تاسوعا و عاشورا متفاوت‌تر و پرشورتر از روزهای دیگر است؛ به طوری که در روز تاسوعا این مراسم در دو نوبت صبح تا ظهر و عصر تا شب انجام می‌گیرد و بسیار طولانی‌تر و سوزناک‌تر است. همچنین در روز عاشورا مراسم شاخسی از ساعات اولیه صبح آغاز شده و تا اذان ظهر ادامه پیدا می‌کند. با اولین بانگ اذان مراسم شاخسی به پایان رسیده و در همان محل مراسم نماز ظهر عاشورا برپا می‌شود. برخلاف دسته‌های عزاداری که حالت دایره وار دارند، دسته‌های شاخسی به صورت زنجیره‌ای از انسان‌ها تشکیل می‌شود.

بازار تبریز، نقطه ثقل عزاداری‌ها

روزهای تاسوعا، عاشورا و سه روز بعد از آن بازار سنتی تبریز تعطیل است و از ظهر تا شب مراسم عزاداری در این بازار به روش متفاوتی انجام می‌شود. به علت محدودیت زمانی، بیش از 25 محله قدیمی تبریز در روزهای عزاداری با دسته‌های عزاداری خود به نوبت که معمولا به قید قرعه تعیین شده و به کمک تراکت‌هایی به اطلاع مردم و دسته‌ها می‌رسد، از ابتدای مسیر شروع کرده و ضمن عزاداری، خود را به انتهای مسیر در بازار مظفریه می‌رسانند. به طور معمول هر محله، سه دسته عرب، عجم و زنجیرزن دارد که به دنبال هم و با نظمی مثال زدنی و لباس‌های متفاوت فرم، حرکت می‌کنند. معمولا هر محله یک یا چند نوحه خاص و همچنین لباس‌های خاص متحدالشکل دارند که آنها را از محلات دیگر مشخص می‌کند.

شمع‌گذاری در روز تاسوعا

عصر عاشورا و چند ساعت مانده به اذان مغرب، عزاداران تبریزی بسته‌های 41 تایی شمع در دست گرفته و به صورت انفرادی و گروهی با پای پیاده راهی مساجد شهر می‌شوند که همگی آماده پذیرایی و دریافت شمع‌ها هستند. این مراسم از اوایل عصر شروع شده و با شروع اذان مغرب به صورت رسمی به پایان می‌رسد.

شبیه‌گردانی

شبیه‌گردانی و مرثیه‌های نمایشی بخشی از فرهنگ عاشورایی منطقه است که معمولا نمونه‌هایی از آن در بازار تبریز و شهرهای مختلف استان صورت می‌گیرد. شهر کوچک بخشایش، معروف‌ترین شهر در این زمینه است و در روز عاشورا این شهر میزبان ده‌ها هزار نفر از علاقه‌مندان به این برنامه می‌شود که از سایر شهرهای استان در این شهر حضور پیدا می‌کنند.

علی فرهاد

جام‌جم تبریز