آینده پر التهاب آنکارا

علی بیگدلی، استاد دانشگاه در گفت‌وگو با جام‌سیاست معتقد است کودتای ترکیه هیچ تاثیری بر منطقه نداشته، زیرا آنقدر خاورمیانه گرفتار چرخه بحران است که کودتا نمی‌تواند تاثیر مشهودی بر آن بگذارد.

در مورد ماهیت و ذات کودتای اخیر ترکیه نظرات مختلفی وجود دارد و برخی معتقد به ساختگی بودن کودتا هستند و برخی نیز معتقدند کودتا برای ترکیه لازم بوده است.چه دلایل و شواهدی در مورد این تحلیل‌ها وجود دارد؟

کودتای ترکیه با توجه به روند شکل‌گیری و نتایج بعد از آن مقداری در همه محافل ایجاد شک و تردید کرده که حادثه درون سازبوده زیرا الگوهای کودتا را رعایت نکرده است. اولا در ساعات اولیه صبحگاهی چون همه خواب هستند و امکان دسترسی به نهادهای دولتی و شخصیت‌های بلند پایه برای دستگیری فراهم است، زمان مناسبی برای کودتاست، در حالی که کودتای ترکیه ساعت 11 شب که مردم در خیابان بودند صورت گرفت. این کودتا سازمان یافته نبود و با اقلیتی شروع و به هیچ نهاد و شخصیتی تعرض نشد.

از یاد نباید برد که اردوغان در آخرین انتخابات ریاست جمهوری نتوانست رای لازم را به دست بیاورد و ناچار شد انتخابات را تجدید کند و این اولین شکست برای اردوغان بود. اولین هدف اردوغان این بود که کشورش را به اتحادیه اروپا ببرد ولی به دلایل مختلفی این موضوع را مسکوت گذاشته و اولاند تقریبا دو ماه پیش اعلام کرد که اتحادیه اروپا جهان مسیحیت است و جای کشورهای اسلامی نیست و این اولین لطمه‌ای بود که به انتظارات اردوغان زده شد. بنابراین اردوغان تصمیم گرفت نگاه سیاسی‌اش را معطوف به شرق کند و باز آن تفکر عثمانی‌گرایی را احیا کند و به همین دلیل دست به مانور سیاسی زد و با اسرائیل رابطه برقرار کرد و از روسیه معذرت خواهی کرد و حتی به عنوان سرسخت‌ترین دشمن بشار اسد اعلام آمادگی برای مذاکره و حل اختلاف کرد.

اردوغان اشتباهات بسیاری انجام داد که نشان‌دهنده خودخواهی و فزون‌طلبی وی بود. در انتخابات مصر که «مرسی» از اعضای برجسته اخوان‌المسلمین به پیروزی رسید چون اردوغان هم از اعضای برجسته این حزب بود پیروزی بزرگی برای اردوغان بود و برای دیدار با وی به مصر سفر کرد ولی کودتایی که علیه مرسی صورت گرفت باعث منزوی شدن او از دنیای عرب شد و ناچار شد سیاست درونگرایی را پیش گیرد. بعد از مساله داعش اتهاماتی به ایران مبنی بر پیشروی ایران در منطقه و تبدیل به قدرت بلامنازع زده شد و تحت رهبری عربستان مثلث عربستان، قطر و ترکیه شکل گرفت که هدف آنها جلوگیری از نفوذ روزافزون شیعه‌گرایی در منطقه بود که البته این مثلث ناکام ماند و بین اردوغان و عربستان اختلاف به وجود آمده و به خاطر همین اختلاف چند حمله تروریستی در ترکیه انجام شد. بنابراین کودتای اخیر را باید در بستری از این تحولات تحلیل کرد.

کودتای ترکیه موجب ایجاد چه تحولاتی در درون این کشور شده است؟

این کودتا جامعه ترکیه را در بحران عمیقی فرو برده که شاید فعلا اردوغان نتواند از زیر فشاربحران رها شود و از طرف دیگر تنفر عمومی در ترکیه به وجود آورده که مشکل است تا اردوغان بتواند به سیاست عقلانی دسترسی یابد. ترکیه در چرخه بحران داخلی و منطقه‌ای قرار گرفته است. فزون‌طلبی و قهرمان پروری که در ذهن اردوغان است او را گرفتار بسیاری از حوادث منطقه‌ای کرده و این چرخه بحران همچنان می‌چرخد و مشکلات ترکیه را به این زودی حل نخواهد کرد.

یکی از نقاطی که خیلی باعث ایجاد تعجب در همه محافل سیاسی مخصوصا در اتحادیه اروپا شده، این است که اگر ارتش دست به کودتا زده چرا اردوغان نسبت به دستگیری حدود 1500 نفر از مقامات برجسته قوه قضاییه اقدام کرده است؟ در پاسخ باید گفت اردوغان دو هدف دارد: یکی برداشتن اصطلاح سکولار از قانون اساسی که از یادگارهای دوره آتاتورک بود و هدف بعدی این است که نظام سیاسی ترکیه را از حالت پارلمانی به ریاستی در آورد تا خودش ریاست تقریبا مادام العمری را به دست آورد که شورای عالی قانون اساسی با هر دوی اینها مخالفت کرد و به همین دلیل وی بغض و کینه‌ای نسبت به قوه قضاییه به دل گرفت و دستگیری‌های گسترده و غیر قابل پیش بینی که حداقل 15هزار نفر را دربرمی‌گیرد، براساس تحقق آرزوهای اردوغان بوده و هر چقدر دستگیری‌ها گسترش یابد موجب می‌شود ترکیه در عمق بحران بیشتری فرو ‌رود که ممکن است باعث جنگ رخ به رخ مردم شود زیرا الان اسلحه به صورت گسترده دست مردم وجود دارد و سه قدرت نظامی ترکیه ارتش، پلیس و ژاندارمری در مقابل هم قرارگرفته‌اند و مردم در مقابل اینها قرار دارند و هر چقدر این ماجرا ادامه یابد چرخه بحران در جامعه ترکیه عمیق‌تر می‌شود. در ترکیه گرچه اردوغان از همان ابتدا فتح‌الله گولن رامتهم به دست داشتن در این کودتا کرده، اما تاکنون سندی نتوانسته ارائه دهد.

تعدادی از مردم پیشنهاد کردند ترکیه از ناتو خارج شود و آمریکا از این بابت بسیار نگران است و در نشستی که اخیرا برگزار شد اتحادیه اروپا اردوغان را مجبور کرد که بحث کودتا نباید عامل انتقامجویی و اعدام باشد زیرا همه راه‌ها به سوی اتحادیه اروپا بسته خواهد شد. الان که شعار اعدام را در کوچه و خیابان مطرح می‌کنند عمق بحران را بیشتر نشان می‌دهد و مردم انتظار دارند رهبرانی که ظاهرا در کودتا دست داشتند اعدام شوند و وسیله‌ای برای حذف مخالفان اردوغان شود. این در حالی است که به دلیل این‌که ترکیه خواهان عضویت در اتحادیه اروپا بود، اعدام را حذف کرد، اما بعد از کودتا احتمالا باز هم موضوع اعدام‌ها مطرح خواهد شد.

انجام اعدام‌های گسترده در ترکیه و عدم اتخاذ تصمیم درست از سوی اردوغان موجب چه تحولاتی در این کشور خواهد شد؟

در صورت اعدام مخالفان اردوغان وضعیت بحران بسیار عمیق می‌شود و ترکیه برای سال‌ها در انزوای سیاسی درون خود باقی می‌ماند. ترکیه از جهت نظامی، سیاسی و اقتصادی قدرتمند است اما زمان زیادی طول می‌کشد تا این‌که بتواند خود را احیا کند. ترکیه چهارمین کشور توریستی دنیا بود و سالانه حدود 36 میلیارد دلار درآمد توریستی داشت و قطع شدن رابطه‌اش با روسیه لطمه اقتصادی زیادی به این کشور وارد کرد. ترکیه وارد دوران جدیدی از حیات سیاسی شده که اگر اردوغان نتواند به سیاست عقلایی دست یابد این بحران عمیق‌‌تر و در چرخه بحران ممکن است اتفاقات دیگری در ترکیه رخ دهد.

موضعگیری کشورهای منطقه در قبال کودتا بویژه کشورهای عربی را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

اولین کشور عربی که جبهه گرفت مصر بود که در حمایت از کودتاچیان بیانیه داد و اعلام کرد کودتا نتیجه خودخواهی‌ها و دیکتاتورمآبی‌های اردوغان بوده است، خیلی از کشورهای عربی ازجمله عربستان و اردن ساکت مانده و اظهار نظر نکردند که نشان می‌دهد اردوغان آن محبوبیتی را که تصور می‌کرد، در دنیای عرب ندارد و امکان احیای عثمانی گری در خاورمیانه تقریبا از بین رفته و باید با سیاست جدیدی وارد منطقه خاورمیانه شود زیرا همه ‌آرزوهای اردوغان این است که اقتصاد کشورش را به پایین‌تر از دهمین اقتصاد دنیا منتقل کند که با وضعیت فعلی بهبود وضعیت اقتصادی ترکیه سال‌ها طول می‌کشد تا به این آرزوی خود دست یابد.

پس از کودتای ترکیه شاهد چه تحولاتی در خاورمیانه بودیم؟ به عبارت دیگر تا کنون کودتا چه تبعاتی در سطح منطقه داشته است؟

کودتای ترکیه تاکنون هیچ تاثیری در منطقه نداشته زیرا آنقدر خاورمیانه خودش دچار بحران است که کودتا هنوز نتوانسته است تاثیری مشهود در منطقه بگذارد. البته موافقان و مخالفین زیادی در منطقه وجود دارند حتی خودمان با احتیاط پس از چند ساعت مشورت در شورای عالی امنیت ملی بیانیه دادیم. وضعیت فعلی به زیان اردوغان تمام می‌شود، هنوز کودتا به طور کامل از بین نرفته و دستگیری‌های کاملا اعجاب انگیز بوده و ایجاد شک کرده است که کودتا با انگاره‌های یک کودتای معمولی سازگاری ندارد.

بنابراین برای ارزیابی تبعات کودتا در منطقه باید صبر کرد؟

بله برای مشاهده تبعات کودتا در منطقه باید صبر کرد و در حال حاضر به دلیل درگیر بودن جامعه ترکیه در چرخه بحران هنوز کودتا نتوانسته است تاثیری مشهود بر منطقه بگذارد.

در جایی به این موضوع اشاره داشتید که اردوغان پس از کودتا به قدرت بیشتری دست خواهد یافت. چرا این نظر را دارید؟

اگر اردوغان بتواند بر تمام ناهمواری‌ها تسلط یابد قطعا به قدرت بلامنازع تبدیل می‌شود و می‌تواند از طریق رفراندوم ادعای ریاست جمهوری مادام‌العمر کند و این هم می‌تواند چرخه جدیدی از بحران به وجود آورد. زیرا ترکیه زیر بار این قضیه نخواهد رفت، اما به هر حال اردوغان به یک قدرت بزرگ با تمایلات دیکتاتوری تبدیل خواهد شد که می‌تواند روی مناسبات منطقه‌ای این کشور تاثیر قطعی داشته باشد.

مریم شریف‌زاده / روزنامه‌نگار