ابتلا به سرطان چرا و چگونه؟

با توجه به فراگیرتر شدن شیوع ابتلا به سرطان، این پرسش پیش می‌آید که چرا احتمال بروز این بیماری سیر صعودی به خود گرفته است؟ در پاسخ به این پرسش لازم است بدانیم سرطان از جمله پیامدهای مخرب شیوه‌ تکامل زیستی بشر است. موجوداتی مانند انسان‌ها که به لحاظ جثه بزرگ و نیز از حیث سازوکار پیچیده هستند، دقیقا به دو علت بزرگی و پیچیدگی نسبت به سرطان آسیب‌پذیرترند. پیش از آن که ببینیم سرطان چطور به وجود می‌آید، لازم است به یکی از فرآیندهای بنیادین بدن به نام تقسیم سلولی گریز کوتاهی بزنیم.

تقسیم سلولی

نطفه انسان و دیگر موجودات پرسلولی بر اثر برخورد و ادغام دو سلول تخمک و اسپرم به وجود می‌آید. با تکثیر سلول‌ها در عرض چند روز، تخمک و اسپرم اولیه به توپی متشکل از چند صد سلول تبدیل می‌شوند. این سلول‌ها تا حدود 18 سالگی تریلیون‌ها بار تقسیم شده‌اند. تقسیم سلولی در طول عمر یک فرد این‌قدر ادامه پیدا می‌کند که دانشمندان نمی‌توانند تعداد دقیق سلول‌های بدن را مشخص کنند.

فرآیند تقسیم سلولی بدن انسان به طرز شگفت‌انگیزی برنامه‌ریزی شده است. برای مثال، هنگام شکل‌گیری دست‌ها، بعضی سلول‌ها طی فرآیند آپوپتوزیس (apoptosis) خودکشی می‌کنند تا فضای بین انگشتان دست باز شود. سرطان نیز به مرحله تقسیم سلولی مربوط می‌شود، اما با یک تفاوت مهم. سلول‌های سرطانی تمامی قوانین برنامه‌ریزی شده تقسیم سلولی را با اِشکال مواجه می‌کنند. سلول‌های سرطانی بر خلاف سلول‌های عادی سعی دارند سریع‌تر از سلول‌های همسایه تقسیم شوند و مواد مغذی را مالِ خودشان کنند تا به این ترتیب زنده بمانند. تکثیر سلول‌های سرطانی وحشیانه و کنترل نشده است؛ در حالی که سلول‌های سالم تحت تأثیر قوانین مهارکننده تکثیر می‌شوند. جهش برخی ژن‌ها مانند ژن پی 53 که جلوی رشد سلولی تصادفی را می‌گیرد، شرایط رشد سلول‌های معیوب را مساعدتر می‌کند. به عبارت دیگر، سرطان زمانی به وجود می‌آید که نیروهای مهارکننده تقسیم سلولی از کار بیفتد. خوشبختانه سیستم‌های زیستی بدن قادرند این قبیل جهش‌ها را پیش از آن که آسیب‌زا شوند شناسایی کنند و سلول‌های معیوب را از بین ببرند. میلیون‌ها سال طول کشیده تا تکامل فرآیندهای زیستی بدن به این مرحله از دقت برسد، اما این سازوکارها هنوز به عالی‌ترین دقت ممکن عمل نمی‌کنند و احتمال بروز خطا کماکان پابرجاست. سرطان از آنجا شروع می‌شود که تعداد کمی از سلول‌های معیوب شناسایی نشده رها شوند. با گذشت زمان، یکی از همین چند سلول ممکن است تکثیر شده و ده‌ها هزار سلول سرطانی دیگر را وارد بدن کند. گاهی تعداد سلول‌های سرطانی یک تومور به میلیاردها عدد می‌رسد. بعد از این که سلول‌های سرطانی به تومور تبدیل شدند، تا زمانی که کل‌شان از بدن پاکسازی نشوند، فرد با بیماری سرطان دست به گریبان خواهد بود.

تکامل سلول‌های سرطانی

هیچ‌ یک از سلول‌های سرطانی شبیه هم نیستند. هر بار که یک سلول سرطانی تقسیم می‌شود، احتمال دارد جهش‌های جدیدی در آن اتفاق بیفتد که بر عملکردش تأثیر می‌گذارد. در نتیجه جهش سلول‌های سازنده تورمورها، این سلول‌ها به لحاظ ژنتیک تنوع پیدا می‌کنند. به زبان ساده، سلول‌های سرطانی نیز مانند گونه‌های فردی نظیر انسان‌ها یا مثلا باکتری‌ها با گذشت زمان تکامل می‌یابند.

تکامل تومورها به شکل شاخه‌ای است و نه خطی. به همین علت هیچ یک از سلول‌های یک تومور شبیه هم نخواهند بود. این تکامل در جهت به‌وجود آوردن سرطانی‌ترین سلول‌ها صورت می‌گیرد. در نتیجه تکامل شاخه‌ای، جمعیت سلول‌های سرطانی بتدریج نسبت به راهکارهای درمانی مقاوم می‌‌شود.

دشواری‌های مقابله با سرطان

تغییرات ژنتیک مداوم تومورها از دلایل دشواری مقابله با سرطان است. از این رو، پژوهشگران نیز قصد دارند از طریق راهکارهای تکاملی با این بیماری برخورد کنند.

تکامل سلول‌های سرطانی تومورها مشابه درختی پرشاخه است. ریشه این درخت همان جهش‌هایی هستند که در نخستین مرحله موجب شکل‌گیری تومور شده‌اند. پژوهشگران سرطان معتقدند دارویی که بتواند به این جهش‌های ‌پایه حمله کند، کل سلول‌های سازنده تومور را از بین خواهد برد. درمان سرطان ریه با گیرنده فاکتور رشد اِپیدرمال (EGFR) نمونه‌ای از این راهکار درمانی است. همچنین داروی پروتئینی مهارکننده BRAf، ژن‌های معیوبی را که ممکن است به سرطان ملانوما بینجامند هدف قرار می‌دهد، اما این راهکارهای درمانی همیشه موفقیت‌آمیز نیستند. زیرا سلول سرطانی هدف گاهی نسبت به دارو مقاومت نشان می‌دهد. به عبارت دیگر، برخی شاخه‌های درخت سرطان به گونه‌ای تکامل می‌یابند که حتی حمله به جهش‌های ‌پایه نیز کارساز نخواهد بود.

پژوهشگران دریافتند ساخت یک داروی سرطانی که بتواند به چند مورد از جهش‌های پایه به طور همزمان حمله کند، احتمال نابودی سلول هدف را بیشتر خواهد کرد. پژوهشگران سعی کردند بدانند حمله همزمان به چه تعداد از جهش‌های پایه موجب نابودی کامل سلول‌های سرطانی خواهد شد. مطالعات نشان داده حمله همزمان به سه جهش پایه کلید حل مسأله است.

این راهکار اگرچه در حد فرضیه عملی به نظر می‌رسد، اجرای آن بشدت هزینه‌بر است. راهکار فوق تنها در صورتی کارساز خواهد بود که پژوهشگران بتوانند افراد سرطانی را تک به تک مورد مطالعه قرار دهند و با شناسایی جهش‌های پایه، آنتی‌ژن‌های نابودکننده هر یک از تومورها را به طور اختصاصی تولید کنند.

پیشگیری، عملی‌ترین راهکار

در سال 1900، تعداد مرگ ناشی از سرطان در ایالات متحده 65 نفر در هر صدهزار نفر بوده است. در حالی که این رقم در 90 سال بعد به 210 مرگ در هر صد هزار نفر رسید. با توجه به این سیر صعودی طی 90 سال، بسیاری از پژوهشگران به این نتیجه رسیدند که اگرچه شناسایی علل ایجاد سرطان به طور حتم از مهم‌ترین اهداف پژوهشی مراکز تحقیقات سرطان خواهد بود، در حال حاضر تمرکز روی اقدامات پیشگیرانه از اهمیت به مراتب بالاتری برخوردار است. اکنون که می‌دانیم عواملی نظیر آفتاب‌سوختگی یا مصرف دخانیات احتمال بروز جهش‌های سلولی سرطان‌زا را افزایش می‌دهند، لازم است در جهت حذف علل شناسایی شده ایجاد سرطان چاره‌ای اندیشیده شود.

در دو دهه اخیر، آمار مرگ ناشی از سرطان در ایالات متحده 25 درصد کاهش یافته است. پژوهشگران انجمن سرطان آمریکا معتقدند نیمی از این کاهش از طریق ترویج ‌اقدامات پیشگیرانه به دست آمده است. کاهش یاد شده تا حدودی مربوط به تشخیص زودهنگام سرطان‌هایی است که در مراحل اولیه تشخیص قابل درمان خواهند بود، مانند سرطان پروستات.

اگرچه آمار مرگ ناشی از سرطان در برخی کشورها رو به کاهش رفته، آمار ابتلا به این بیماری - همان‌طور که ابتدا نیز به آن اشاره شد - در حال افزایش است.

پژوهشگران در توضیح علت افزایش آمار ابتلا به سرطان می‌گویند یکی از علل این سیر صعودی به طولانی‌تر شدن بازه زندگی انسان‌ها برمی‌گردد. گفته می‌شود وقتی فردی 70 سال عمر کند، این احتمال وجود دارد که بالاخره دیر یا زود به یکی از انواع سرطان دچار شود. این احتمال اجتناب‌ناپذیر است، زیرا سلول‌های انسان قادر نیستند اِشکالاتی را که در دی‌ان‌ای سلول ایجاد می‌شود تا آخر عمر اصلاح کنند.

مطالعات نشان داده است احتمال بروز جهش‌های سلولی سرطان‌زا در همه افراد بالای 40 سال وجود دارد، اما همان طور که پیشتر نیز اشاره شد مکانیسم‌های دفاعی بدن قادرند با شناسایی و نابودی بموقع سلول‌های جهش یافته از تبدیل شدن این سلول‌ها به تومور جلوگیری کنند. با همه آنچه گفته شد، پیشگیری عملی‌ترین راهکار در دسترس برای افزایش عمر سالم است.

مترجم: صدف دژآلود

جام‌جم

منبع: BBC