بمباران رسانه‌ای

با این وصف رسانه‌ای مثل بی‌بی‌سی ممکن است به لحاظ تاکتیکی بعضا رفتاری متفاوت با سیاست‌های انگلیس در پیش بگیرد تا به جذب مخاطب بیشتر بپردازد.

با جعفر قنادباشی، تحلیلگر مسائل سیاسی درباره شیوه‌های جذب و اثرگذاری بی‌بی‌سی روی مخاطب داخلی گفت‌وگو کردیم.

رسانه‌هایی مثل بی‌بی‌سی از چه شیوه‌ای برای جذب مخاطب استفاده می‌کنند؟

بی‌بی‌سی برنامه‌های گوناگونی دارد، اما در این بین، بخش‌های خبری بیش از دیگر برنامه‌ها سعی در جذب مخاطب داشته و از تاثیرگذاری بیشتری برخوردار است. عوامل مختلفی در جذب مخاطب برای یک برنامه موثرند. اگر از بعد داخلی و مسائل مربوط به ایران، شیوه‌های جذب مخاطب از سوی بی‌بی‌سی را بررسی کنیم، درمی یابیم که این رسانه تلاش دارد در بخش‌های خبری رادیو و تلویزیون به اصلی‌ترین موضوعات خبری در کشورمان بپردازد. از این رو مخاطب بی‌بی‌سی با شنیدن اخبار از طریق این رسانه، تصور می‌کند که در جریان اصلی ترین تحولات ایران به لحاظ خبری قرار گرفته است. از سویی دیگر، به طور معمول در هر حکومتی بنا به مصالح و ملاحظاتی اخبار مربوط به اقدامات و تحرکات جریان‌های مخالف و اپوزیسیون کمتر در بخش‌های خبری انعکاس داده می‌شود، اما رسانه‌های خبری مثل بی‌بی‌سی در عین پرداختن به مواضع اصلی سیاست‌های حکومت، به اخبار مربوط به جریان‌ها و تشکل‌های مخالف نیز می‌پردازند. البته نحوه دسترسی به اطلاعات پیرامون این جریان‌های مخالف نیز مهم است. چون بسیاری از این تشکل‌های اپوزیسیونی در شهرهایی مثل لندن دفاتری برای خود دارند و از این‌رو، کسب اطلاع در مورد آخرین مواضع و اظهارات این افراد و جریان‌ها برای رسانه‌هایی مثل بی‌بی‌سی سهل و آسان است. در کنار این قضیه، این نکته نیز حائزاهمیت است که در هر کشوری برخی از افراد جامعه نسبت به هر خبر و اطلاع‌رسانی‌ای که از سوی حاکمیت ارائه می‌شود بدبین هستند و سعی می‌کنند برای کسب آگاهی از آن سوی خبر، شنونده رسانه‌هایی مثل بی‌بی‌سی باشند.

با توجه به این‌که رسانه‌های غربی شیوه‌های خاصی برای القای پیام به مخاطب دارند آیا می‌توان گفت که حرفه‌ای‌تر برخورد کردن بی‌بی‌سی در مقام مقایسه با سایر رسانه‌های غربی باعث جذب مخاطب بیشتری از سوی این رسانه شده است؟

هر رسانه‌ای معمولا بسته‌های خبری مختلف را در هنگام پخش اخبار به مخاطب ارائه می‌دهد. ارزیابی‌ها نشان می‌دهد که بسته‌های خبری بی‌بی‌سی از اضافات بی‌اثر کمتری برخوردار است. این نشان می‌دهد که انتخاب این بسته‌های خبری با یک هوشمندی رسانه‌ای همراه است. از سوی دیگر این رسانه در هر بسته خبری، موضوعاتی را ارائه می‌کند که برای مخاطب ایرانی از جذابیت بیشتری برخوردار است و او احساس می‌کند این اخبار و اطلاعات در راستای موضوعات مبتلابه جامعه ایرانی است. اگر بخواهید همین رویه را با بسته‌های خبری «صدای آمریکا» مقایسه کنید می‌بینید که نحوه ارائه این بسته‌های خبری از تاثیرات کمتری روی مخاطب ایرانی برخوردار است. از سویی دیگر مجموعه کارشناسانی که با بی‌بی‌سی همکاری می‌کنند در مقایسه با کارشناسان صدای آمریکا اطلاعات و خبرگی بیشتری دارند و آنان اشراف بیشتری نسبت به وضعیت جریان‌های سیاسی و تحولات فرهنگی و اقتصادی و اجتماعی ایران دارند.

با توجه به زمان‌بندی پخش خبر در بی‌بی‌سی به نظر می‌رسد این رسانه قصد دارد خود را به عنوان پیشگام در اطلاع‌رسانی پیرامون تحولات ایران به نسبت رسانه‌های داخلی نشان دهد. آیا این طور نیست؟

زمانی که خبرها از رادیو پخش می‌شد براساس یک بررسی مشخص شد که بهترین ساعت پخش خبر ساعات هفت، 14 و 20 است. بنابراین تا مدتی براساس این روال اخبار پخش می‌شد، اما کاری که بی‌بی‌سی در زمان انقلاب انجام می‌داد این بود که یک ربع زودتر از رسانه‌های داخلی اقدام به پخش اخبار می‌کرد تا به مخاطبان این گونه القا شود که بی‌بی‌سی زودتر از رسانه‌های داخلی اطلاع‌رسانی می‌کند. از دیگر شیوه‌ها این بود که بی‌بی‌سی معمولا برای مخاطبان خود از هر طیفی که باشند، برنامه دارد و تلاش دارد که شنونده و بیننده خود را از دست ندهد. مثلا زمانی این رسانه در دو بخش شامگاهی و شبانگاهی اقدام به پخش اخبار می‌کرد. اگر در بخش شامگاهی به همراه اخبار سیاسی،‌ اخبار فرهنگی با جنبه سرگرم‌کننده پخش می‌شد، کارشناسان بی‌بی‌سی کاملا متوجه بودند که این بخش از زمان پخش اخبار برای مخاطب عامتری است. از این رو در بخش شبانگاهی که عمدتا برخی از افراد مثلا روحانیون که شنونده اخبار آن در کوران حوادث منتهی به انقلاب بودند اخبار محتوایی جدی و فارغ از موضوعات سرگرم‌کننده داشت. شیوه دیگر جذب مخاطب این رسانه در پخش خبر، استفاده از ادبیات خودمانی و غیررسمی است. آنان دریافتند که برای این‌که بتوانند با مخاطب ارتباط بهتری پیدا کنند و در القای پیام‌های رسانه‌ای خود موفق باشند باید ادبیات رسانه‌ای خود را تا جایی که می‌توانند به ادبیات مردم نزدیک‌تر کنند.

بی‌بی‌سی همیشه شعار رعایت بی طرفی در انتشار اخبار می‌دهد، اما نحوه پوشش‌های خبری نشان می‌دهد که این رسانه در این ادعا صداقت ندارد. با این وصف چرا برای برخی این شعار بی‌طرفی باورپذیر شده است؟

بی‌بی‌سی سعی کرده بی‌طرف نمایی بکند و البته حاضر است برای جذب مخاطب هزینه هم بکند. به این معنا که گاهی ممکن است خلاف سیاست‌های اتخاذ شده از سوی بی‌بی‌سی در مورد برخی از حوادث و وقایع سیاسی اطلاع‌رسانی کند. حتی گاهی بی‌بی‌سی به خودافشاگری هم روی می‌آورد تا به مخاطب این گونه القا کند که در این رسانه هر نوع اطلاع‌رسانی حتی انتشار اخباری خلاف سیاست‌های بریتانیا نیز صورت می‌گیرد. البته باید تاکید کرد که استفاده از چنین رویکردی به صورت کاملا کنترل شده و در راستای هدفی مثل جذب مخاطب است. به این معنا که بی‌بی‌سی گاهی برای ثاثیرگذاری بیشتر، هزینه‌هایی برای جذب مخاطب را می‌پردازد.

با توجه به این‌که هزینه‌های بی‌بی‌سی از سوی وزارت امورخارجه انگلیس تامین می‌شود، آیا اختلاف‌نظری هم بین آنها پیش می‌آید؟

این دو در راهبرد کاملا منطبق هستند اما به لحاظ تاکتیکی ممکن است تفاوت‌هایی با هم داشته باشند گرچه یک هدف اصلی را دنبال می‌کنند. به طور کلی حکومت انگلیس و رسانه‌های منتسب به آن ازجمله بی‌بی‌سی در هر شکل و صورتی از افزایش نفوذ در مناطق مختلف جهان حمایت می‌کنند و با هر قدرتی که مانع این نفوذ شود مقابله می‌کنند. حتی با این که انگلیس و آمریکا در بسیاری از تحولات جهانی اشتراک نظر دارند، اما با این وصف، انگلیس مخالف جدی نفوذ آمریکا در مناطق مختلف است چون این بسط نفوذ را مانعی برای پیشبرد اهداف خود می‌داند. حتی این سیاست در درون بی‌بی‌سی وجود دارد که آمریکا نباید قدرتمند باشد مگر در صورت همسویی با انگلستان. در کنار این همسویی میان دولت انگلیس و بی‌بی‌سی در بخشی از رفتارهای تاکتیکی و رسانه‌ای شاهد برخی تفاوت‌ها هستیم. البته اتخاذ چنین تاکتیکی، ظاهرا برای جلب مخاطب و تاثیرگذاری بیشتر است. به عنوان نمونه می‌توان به پوشش اخبار مربوط به تحولات هسته‌ای میان ایران و غرب اشاره کرد. زمانی که بحث تهدید ایران بسیاری جدی بود و وزارت امور خارجه انگلستان از اعمال فشار بیشتر حمایت می‌کرد، رئیس قبلی بی‌بی‌سی اعلام کرد که در صورت عملی شدن این تهدیدات وضعیتی به مراتب بدتر از عراق برای ایران و منطقه اتفاق خواهد افتاد. البته این رفتار بیشتر به نقش‌آفرینی پلیس خوب در مقابل پلیس بد شباهت داشت. به این معنا که مخاطبان ایرانی را وادارند که در مسائل هسته‌ای تسلیم شوند و در موضوع هسته‌ای نرمش نشان دهند.

برخورد رسانه‌ای بی‌بی‌سی با موضوعات سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی جامعه ایران چگونه است؟

بی‌بی‌سی در مواجهه با انقلاب ایران چهار شیوه را دنبال کرده است. در سال‌های اولیه انقلاب و استقرار نظام جمهوری اسلامی، جامعه ایران تمایل بیشتری برای کسب اخبار سیاسی داشت. بنابراین عمده‌ترین اطلاع‌رسانی بی‌بی‌سی پوشش هر چه بیشتر اوضاع و تحولات سیاسی بود. در مقطعی از تاریخ انقلاب مسائل اقتصادی جزو اولویت‌ها قرار گرفت. کارشناسان بی‌بی‌سی هم در بخش‌های مختلف خبری این بخش را مورد تاکید بیشتری قرار می‌دادند و گزارش‌های اقتصادی متنوعی را منتشر می‌کردند. در مقطع بعدی جهت فرهنگی در جامعه ایرانی برجسته شد. برای تاثیرگذاری روی مخاطب، مطالب فرهنگی در اخبار و تحلیل‌های بی‌بی‌سی رنگ بیشتری به خود گرفت. الان بیش از یک دهه است که متناسب با ذائقه جامعه ایرانی مباحث مربوط به موضوعات اجتماعی، سبک زندگی، جریان‌های شبه‌دینی غیرهمسو با حاکمیت و... مورد توجه مسئولان خبری بی‌بی‌سی قرار گرفته است. نقد مذهب و تفکر دینی از دیگر اهداف گردانندگان بی‌بی‌سی است. آنان تلاش می‌کنند هر نوع تفکر مذهبی را که مورد اقبال عمومی جامعه ایرانی است به عنوان یک ایده ارتجاعی مطرح کنند. از این رو بیشتر تبلیغات رسانه‌ای متوجه فرهنگ عمومی و رسمی جامعه است.