بنویسیم گردشگری بخوانیم امنیت

مرزهایی که روزگاری کارکردهای سیاسی داشته و مرزهایی که برای جدا کردن دو واحد مختلف جغرافیای سیاسی به کار می‌رفته‌اند، این روزها به عنوان یک عنصر مهم در صنعت گردشگری محسوب می‌شوند. شاید در گذشته انسان از شنیدن نام مرز حس خوشایندی پیدا نمی‌کرد، اما اکنون می‌توان از مرزها تصوری خوب در ذهن داشت، این هم به دلیل گسترش مفهوم گردشگری مرزی است.

این روز‌ها مرز‌ها تنها جداکننده دو جغرافیای سیاسی متفاوت نیست. امروزه مرز‌ها می‌توانند خودشان جاذبه گردشگری محسوب شوند. پس باید با یک دید متفاوت به مرز‌های کشور‌ها نگاه کنیم.

مناطق مرزی ایران به دلایل جغرافیایی و بعضا فرهنگی با مساله کمبود امکانات و نبود سرمایه‌گذاری‌ مواجه هستند. همین موضوع باعث شده است که زیرساخت‌های مناسب برای توسعه این مناطق به وجود نیاید. در نتیجه همواره نقاط مرزی و حاشیه‌ای ایران جزو نقاط محروم کشور محسوب می‌شود.

مرز به عنوان یک پدیده هیجان‌انگیز می‌تواند یک جاذبه فرهنگی برای گردشگران به حساب بیاید. مرز‌ها پدیده‌ای است که تجربه‌ای ملموس از تفاوت را در جلوی چشمان گردشگر می‌گذارد؛ تفاوتی که بین دو واحد جغرافیای سیاسی وجود دارد. اگر این مرز‌ها طبیعی باشد که به صورت ملموس برای هر گردشگری قابل مشاهده است. مرزهای طبیعی خودشان یک جاذبه گردشگری مهم به حساب می‌آید. علامت‌گذاری‌هایی که در مرزها وجود دارد خصوصا به وسیله عوارض طبیعی مثل رودخانه یا خط‌الراس کوه‌ها می‌تواند گردشگران فراوانی را جذب کند. در کنار این پدیده‌های ملموس و قابل مشاهده آن حس ادراکی مکان و تفاوت حس دو مکان متفاوت که یک خط به عنوان مرز آن را از هم جدا می‌کند برای هر گردشگری جذاب است. این‌که در نقطه‌ای قرار داشته باشد که دو مکان جغرافیایی دو کشور متفاوت را از هم جدا می‌کند برای گردشگر لذتبخش است.

تفاوت را حس کنید

گردشگر معمولا به دنبال هیجان و تجربه کردن حس تفاوت است. سفر برای تجربه‌های جدید است. مرزها هم نقاطی هستند که این حس تفاوت را به صورت مشهودتری می‌توان در آنجا تجربه کرد. گردشگر باید بتواند این حس متفاوت در مرز‌ها را درک کند، به نوعی که حتی می‌توان در یک لحظه گردشگر را در دو کشور دید. حس این که در یک لحظه مشخص گردشگر دو کشور باشی، قطعا برای هر کسی و هر گردشگری تجربه‌ای ناب و جذاب است. بگذارید یک مثال عینی بزنیم؛ مثلا مرز بین هلند و بلژیک تنها با یک خط روی زمین ترسیم شده است. در آن منطقه کافی‌شاپ‌های فراوانی وجود دارد. هر گردشگری می‌تواند این تجربه جالب را داشته باشد که یک پایش را در بلژیک بگذارد یک پایش را در هلند. بعد عکس یادگاری بگیرد و ادعا کند در یک لحظه در دو کشور بوده است. همین وضعیت در مورد مرز آمریکا و کانادا هم وجود دارد. در کنار اینها خود پسکرانه مرز‌ها نیز جاذبه گردشگری به حساب می‌آیند. چشم‌اندازی که از یک طرف مرز، آن طرف مرز را ببینیم برای هر کسی جالب است. در اینجا ما در کشور خودمان این تجربه جالب را در منطقه مرزی با کشور عراق داریم. در کل‌تپه در استان کرمانشاه از توابع شهرستان پاوه از بالای کوه‌های اورامانات دشت‌های حلبچه در منطقه اورامانت کردستان عراق را می‌توان دید. همین خودش یک جاذبه گردشگری است یا در اردبیل و استان آذربایجان می‌توان از این سمت رودخانه ارس آن طرف کرانه ارس در آذربایجان شوروی سابق را دید و عکس یادگاری انداخت.

یکی دیگر از جاذبه‌های مرز‌ها در مناطقی است که مرز‌ها دو دنیای متفاوت فکری و ایدئولوژیک را از هم جدا می‌کنند، خیلی می‌تواند جالب باشد. خصوصا بعد از پایان جنگ سرد این جاذبه چند برابر محسوب می‌شود چون در تاریخ می‌توان گشت زد. مثلا دیوار برلین هنوز هم یک جاذبه گردشگری است. دیوار نیکوزیا که هنوز هم فعال است، این روز‌ها در قبرس یک جاذبه گردشگری شده است. مرز بین کره جنوبی و شمالی یک جاذبه پر بازدید گردشگری است. در‌واقع استحکامات نظامی کره جنوبی و شمالی می‌تواند یک جاذبه گردشگری محسوب شود. حتما برای همه گردشگران یک تجربه هیجان‌انگیز است.

در این بین اما یک مثال بسیار معروف از مرزهای ایدئولوژیک وجود دارد. مرز شوروی و فنلاند نشانه‌ای از تاریخ است. در زمان جنگ سرد بازدید از این مرز و دید زدن خاک شوروی با دوربین‌های قوی از فنلاند، یکی از منابع درآمد جدی صنعت گردشگری در فنلاند بود. گردشگر این حس را می‌کرد که درست روی مرز دو دنیای سوسیالیسم و کاپیتالیسم راه می‌رود. این حس ادراکی از مرز برایش لذتبخش بود و این خودش جاذبه گردشگری محسوب می‌شد. همین الان هم هنوز این مرز یادآور دوران جنگ سرد است و گردشگران برای بازدید به آنجا می‌روند.

از طرف دیگر حتی برخی مناقشات مرزی می‌تواند در بلندمدت فرصتی برای گسترش گردشگری باشد. هم‌اکنون مرز‌های مورد مناقشه کشور‌های بالکان و یوگسلاوی سابق برای بسیاری جاذبه گردشگری محسوب می‌شود یا منطقه «تابا» در صحرای سینا در ساحل خلیج عقبه در نوع خودش یک نقطه بی‌نظیر است. گردشگر می‌تواند در بالکن هتل در یک زمان چهار کشور را ببیند اسرائیل، مصر، اردن و عربستان. این برای هر گردشگری یک تجربه ناب و بی‌نظیر است. در کشور ما ایران استان‌های کردستان، آذربایجان غربی و سیستان و بلوچستان فرصت‌های فراوانی برای گسترش گردشگری مرزی دارند. گسترش گردشگری مرزی می‌تواند هم امنیت و هم اشتغال و بهبود وضعیت این مناطق را ایجاد کند، خصوصا این که در سال‌های اخیر متاسفانه به دلایل مختلف مشکلاتی همچون قاچاق کالا، مواد مخدر، شرارت و کشیده شدن مرزنشینان به فعالیت‌‌های غیرقانونی ناشی از فقر، بیکاری و کمبود امکانات در این مناطق دیده می‌شود. به هر صورت این مناطق و استان‌ها ظرفیت‌های بالایی برای گسترش گردشگری مرزی دارند. اکثر این مناطق جاذبه‌های گردشگری فراوانی دارند. در مورد مشخص استان سیستان و بلوچستان در تاریخچه توسعه گردشگری در جنوب شرق کشور جایگاه ویژه‌ای دارد؛ وجود اماکن باستانی و تاریخی در این منطقه به ایجاد قابلیت‌های گردشگری در آن منجر شده است.

گردشگری مرزی امنیت را بالا می‌برد

البته نقش و تاثیر گردشگری مرزی عمیق‌تر و جدی‌تر از یک کار تفریحی است. علاوه بر این‌که این نوع گردشگری می‌تواند اشتغالزا باشد و درآمد زیادی برای مناطق مرزی که معمولا محروم هم هستند، ایجاد کند. گردشگری مرزی می‌تواند در امنیت ملی یک کشور خصوصا در نقاط مرزی آن نقش مهمی ایفا کند، به صورتی که این روز‌ها شاهد هستیم اکثر کشورهای توسعه‌یافته با وجود دارا بودن منابع کلان اقتصادی و درآمد، ترجیح می‌دهند در صنعت گردشگری در مناطق مرزی‌شان سرمایه‌گذاری کنند. با توجه به وضعیت مناطق مرزی کشور ما می‌توان از پدیده جدید گردشگری برای ایجاد امنیت در این مناطق استفاده بهینه کرد.

حضور مستقیم و مرتب گردشگران داخلی و خارجی در مناطق مرزی کشور ما خصوصا در استان‌های کردستان و سیستان و بلوچستان می‌تواند رشد و توسعه اقتصادی را در این مناطق معمولا محروم به وجود بیاورد. همچنین موجبات تبادل فرهنگی را فراهم می‌کند. گردشگران داخلی و خارجی را با مردمان خونگرم این خطه آشنا می‌کند. این مناطق از کشور را به عنوان یک قطب امن برای زندگی و گردشگری بدل می‌سازد. وقتی گردشگری ایجاد شود بستر‌های امن آن نیز ایجاد می‌شود. باید امنیت یک منطقه برقرار باشد تا بتوان امید داشت که گردشگری در آن منطقه رشد یابد. این رابطه البته متقابل است یعنی وقتی گردشگری رشد کند امنیت را هم با خود به ارمغان می‌آورد. گسترش صنعت گردشگری در مناطق مرزی موجب فراهم آمدن بستر‌های مناسب امنیت در این مناطق خواهد شد.

افزایش حضور گردشگران در شهرها و روستاهای استان‌های مرزی کشورمان موجب رونق گرفتن معیشت، کسب ‌و کار مردم محلی، افزایش درآمد شرکت‌های آن منطقه می‌شود. توسعه گردشگری در مناطق مرزی ما که معمولا کمتر توسعه یافته‌اند، عامل مهمی برای مقابله با فقر است و موجب افزایش درآمد طبقات محروم می‌شود، از مهاجرت بی‌رویه و خالی شدن روستا‌های مرزی می‌کاهد و امنیت را به ارمغان می‌آورد. در بلندمدت همین گردشگری مرزی موجب کاهش بیکاری، رونق اقتصادی و اجتماعی در این مناطق می‌شود.

گردشگری مرزی و امنیت ارتباط تنگاتنگی با‌هم دارند، به‌ویژه در استان‌های بلوچستان و کردستان که معمولا شاهد ناامنی در آنها بوده‌ایم. امنیت در معنای گسترده یکی از مهم‌ترین مسائلی است که در میزان تقاضای گردشگران برای سفر به هر منطقه‌ای تاثیر‌گذار است. به این ترتیب امنیت شاخص‌ترین عامل گسترش گردشگری در هر نقطه جغرافیایی است.

بازارچه‌های مرزی

یکی از راه‌هایی که برای گسترش گردشگری در مناطق مرزی می‌تواند موثر واقع شود، برپایی بازارچه‌های مرزی در این مناطق است. این تجربه در مناطق مرزی کردستان ایران امتحان خوبی پس داده است. بسیاری از مردم ایران وسایل خانه خود را در بازاچه‌های محلی بانه و مریوان تهیه کرده‌اند. به نظر می‌رسد یکی از راهکارها برای گسترش صنعت گردشگری در مناطق مرزی، همین گسترش بازار‌های مرزی است.

ایجاد بازارچه‌ها تاثیر بسیار مهمی در بهبود شرایط اجتماعی ـ اقتصادی و کاهش مهاجرت و رونق زندگی در این استان‌ها دارد. در کردستان که شاهد رشد و توسعه این بازارچه‌ها هستیم. در استان سیستان و بلوچستان، منطقه چابهار دارای ظرفیت‌های فراوانی در این زمینه است که باید برای آن برنامه‌ریزی بلندمدتی صورت بگیرد. در‌واقع باید گفت که تنها راه‌حل ایجاد امنیت در مناطق مرزی استفاده از نیرو‌های نظامی و برخورد امنیتی نیست؛ بلکه می‌توان از گردشگری مرزی هم استفاده کرد.

فواد شمس