آب‌آوردن جمجمه

مایعی به زلالی آب و بدون رنگ که وظیفه شست‌وشوی دستگاه عصبی را به صورت مداوم به عهده دارد و به آن مایع مغزی نخاعی می‌گویند. این مایع داخل فضاهایی وسط مغز به نام بطن‌های مغزی تولید می‌شود.

به دلایل مختلف ممکن است مسیر جریان مایع مغزی نخاعی هم مسدود شود و به دنبال آن داخل مغز تجمع مایع به وجود آید. به تجمع غیرطبیعی مایع مغزی، هیدروسفالی می‌گویند. با ادامه این روند فشار داخل جمجمه بالا می‌رود که سردرد، تهوع، استفراغ و دوبینی از علائم آن است و در صورتی که به آن توجه نشود، به کما و مرگ منتهی می‌شود.

در شیرخواران که قدرت بیان سردرد، دوبینی و چنین علائمی را ندارند، وزن‌گیری نامناسب و افزایش غیرطبیعی و بیش از حد دور سر می‌تواند نشانه‌ای از این عارضه باشد؛ زیرا در شیرخواران استخوان‌های جمجمه هنوز به طور کامل به هم متصل و محکم نشده‌اند و تجمع آب داخل جمجمه سبب باز شدن این استخوان‌ها و افزایش بیش از حد دور سر می‌شود.

دلایل ایجاد مانع سر راه جریان مایع مغزی نخاعی بسیار متعدد و متنوع است. ازجمله این دلایل می‌توان به خونریزی‌های مغزی، تومورهای مغزی، کیست‌های مغزی، عفونت‌ها و انسداد مادرزادی مسیر این جریان اشاره کرد.

هیدروسفالی به هر دلیل که ایجاد شده باشد،لازم است در اسرع وقت نسبت به تشخیص علت و درمان آن اقدام کرد. متداول‌ترین روش درمان هیدروسفالی تعبیه «شنت» است. شنت در واقع لوله ظریفی است که از داخل مغز به داخل شکم یا ریه از زیر پوست کشیده می‌شود تا این مایع تجمع یافته را تخلیه کند.

این عمل جراحی در حال حاضر در بسیاری از مراکز درمانی کشور انجام می‌شود، اما بعد از بر طرف شدن هیدروسفالی لازم است علت ایجاد آن تشخیص داده و درمان شود. در اغلب موارد لازم است شنت تا پایان عمر در بدن بیمار باقی بماند و عمل تخلیه مایع مغزی نخاعی را انجام دهد.

باقی ماندن شنت تا زمانی که عملکرد درست داشته باشد مشکلی برای بیمار ایجاد نمی‌کند، ولی در صورت اختلال در عملکرد آن علائم هیدروسفالی دوباره باز می‌گردد و لازم است شنت تعویض یا اصلاح شود گرچه در بسیاری بیماران هرگز این اتفاق روی نمی‌دهد.

در سال‌های اخیر روش جدیدی برای درمان هیدروسفالی ارائه شده است. در این روش از اندوسکوپ مغزی برای باز کردن مسیر جدیدی برای جریان مایع مغزی نخاعی بهره گرفته می‌شود. گرچه این روش برای همه بیماران قابل انجام نیست و در مراکز محدودی در کشور به کار گرفته می‌شود، ولی می‌تواند در گروهی از بیماران، نگرانی ناشی از اختلال در عملکرد شنت در آینده را برطرف سازد.

دکترعلیرضا طبیب‌خویی‌ / ‌ جراح مغز و اعصاب