همزیستی مسالمت آمیز قارچ و ریشه
ریشه گیاه و ریشه گاه ، زیستگاه مناسبی برای فعالیت بسیاری از ریزفاکتورهای خاک فراهم می کنند. در این میان ، همزیستی میکوریزایی از متداول ترین و سابقه دارترین روابط همزیستی در زنجیره گیاهان است.
به طوری که بیشتر آنها یعنی در حدود 95درصد از گونه های گیاهان آوندی ، دست کم یکی از انواع میکوریزا را در بردارند. متاسفانه در حال حاضر فعالیت غیراصولی انسانی، بویژه از راه مصرف زیاد و مکرر سموم قارچ کش یا استفاده فراوان از کودهای فسفات دار، این همزیستی سودمند را تهدید جدی کرده است.
میکوریزا موضوع علمی مورد علاقه دانشمندان از سال 1800تاکنون بوده است. واژه میکوریزا از 2اصطلاح میکو به معنی قارچ و ریزا به معنی ریشه تشکیل شده است. این واژه برای اولین بار توسط فرانک در سال 1855میلادی به همکاری بین قارچ و ریشه گیاهان عالی اطلاق شد.
در واقع ریشه گیاه، زیستگاه مناسبی برای فعالیت بسیاری از میکروارگانیسم های خاک فراهم می کند. در این مشارکت برخلاف حمله قارچهای بیماریزا به گیاهان ، هیچ نوع علامت بیماری مشاهده نمی شود، بلکه با ایجاد روابط، هر یک از دو موجود یعنی گیاه و قارچ بهره مشترک نیز می برند.
این قارچ ضمن دریافت منابع کربنه انرژی زا از گیاه بسیاری از عناصر غذایی معدنی بخصوص فسفر را به حالت قابل جذب در اختیار ریشه گیاه قرار می دهد.
میکوریزا از رایج ترین و سابقه دارترین ارتباطات همزیستی در سلسله گیاهی است که در بیشتر اکوسیستم ها وجود دارد، به طوری که 85درصد نهاندانگان و تمامی بازدانگان قادر به تشکیل همزیستی میکوریزایی هستند.
کوشش برای تولید مایه تلقیح از قارچهای میکوریزا و استفاده از آن در موارد لازم ، راه مناسبی برای جلوگیری از خطر حذف و نابودی این موجودات مفید و کمک به بهبود تغذیه و رشد گیاه با بهره گیری از اثرات مفید این موهبت طبیعی است.
قارچهای میکوریزا علاوه بر این که اثر قابل توجهی در بهبود رشد گیاهان میزبان دارند، به دلایل دیگری مانند جذب عناصر غذایی از جمله فسفر، ازت و برخی عناصر کم مصرف ، افزایش جذب آب ، تولید هورمون های گیاهی، کاهش تنش های محیطی ، افزایش مقاومت گیاه در مقابل عوامل بیماری زا، تاثیر بر دانه بندی خاک ، کاهش آسیبهای ریشه ای هنگام جابه جایی نشائها، تشدید فعالیت تثبیت زیست شناختی ازت ، تاثیر مثبت بر پاره ای از ریزفاکتورهای مفید خاکزی و همچنین بهبود ویژگی های کیفی و کمی محصولات زراعی ، مورد توجه و بررسی قرار گرفته اند.
به گفته مهندس مهدی طاهرخانی ، معاون فنی و اجرایی سازمان جهادکشاورزی زنجان افزایش جذب عناصر غذایی در ریشه ، بیشتر به علت انتشار میسیلیوم های قارچ میکوریزای مرتبط با بافتهای درونی ریشه و تشکیل سیستم جذب اضافی به صورت مکمل سیستم ریشه گیاه است و بهره گیری از حجم بیشتر خاک را که ریشه های تغذیه کننده به آن دسترسی ندارند، ممکن می سازد.
طاهرخانی می افزاید: از طرف دیگر قارچهای میکوریزا دارای فسفاتازهای مختلف برای تجزیه فسفات های آلی و پیروفسفات های معدنی هستند. مهمترین تاثیر همزیستی های میکوریزی ، کمک به افزایش جذب عناصر غذایی است که این اثر بخصوص برای عناصری که معمولا به فرم ترکیب های کم محلول یا نامحلول در خاک وجود دارند مانند فسفر اهمیت بیشتری پیدا می کند به گفته دکتر محمدجعفر ملکوتی ، آزمایش های انجام شده در مورد تلقیح گیاهان زراعتی با قارچهای میکوریزی معمولا با افزایش رشد گیاه همراه است که مقدار آن گاهی به 2الی 3برابر میزان رشد گیاه تلقیح نشده و حتی گاهی بیشتر از این سطح می رسد.
همین طور بر اثر این تلقیح ، مصرف کود فسفری گاه به نصف تقلیل پیدا می کند. ملکوتی می افزاید: علاوه بر فسفر، افزایش جذب عناصر دیگر بخصوص مس ، روی ، گوگرد، آهن ، پتاسیم ، ازت و کلسیم نیز گزارش شده است ؛ البته در حال حاضر به دلیل مشکلاتی که در راه تولید انبوه قارچهای میکوریزی وجود دارد، استفاده عملی از روشهای تلقیح ، بیشتر در سطح خزانه ها و نهالستان ها و برای تولید نهال درختانی مانند مرکبات که بشدت به قارچهای میکوریزی نیاز دارند، رایج است.
استفاده از این قارچها برای تولید برخی گیاهان زراعتی مانند مارچوبه ، پیاز، تره فرنگی و تنباکو نیز به کار می رود. برای دیگر گیاهان زراعی نیز استفاده از آنها در برنامه های تحقیقاتی بعدی قرار گرفته اند.
همکاری دوطرفه
به گفته مهندس مهدی طاهرخانی ، معاون فنی و اجرایی سازمان جهادکشاورزی زنجان افزایش جذب عناصر غذایی در ریشه ، بیشتر به علت انتشار میسیلیوم های قارچ میکوریزای مرتبط با بافتهای درونی ریشه و تشکیل سیستم جذب اضافی به صورت مکمل سیستم ریشه گیاه است و بهره گیری از حجم بیشتر خاک را که ریشه های تغذیه کننده به آن دسترسی ندارند، ممکن می سازد.
طاهرخانی می افزاید: از طرف دیگر قارچهای میکوریزا دارای فسفاتازهای مختلف برای تجزیه فسفات های آلی و پیروفسفات های معدنی هستند. مهمترین تاثیر همزیستی های میکوریزی ، کمک به افزایش جذب عناصر غذایی است که این اثر بخصوص برای عناصری که معمولا به فرم ترکیب های کم محلول یا نامحلول در خاک وجود دارند مانند فسفر اهمیت بیشتری پیدا می کند به گفته دکتر محمدجعفر ملکوتی ، آزمایش های انجام شده در مورد تلقیح گیاهان زراعتی با قارچهای میکوریزی معمولا با افزایش رشد گیاه همراه است که مقدار آن گاهی به 2الی 3برابر میزان رشد گیاه تلقیح نشده و حتی گاهی بیشتر از این سطح می رسد.
همین طور بر اثر این تلقیح ، مصرف کود فسفری گاه به نصف تقلیل پیدا می کند. ملکوتی می افزاید: علاوه بر فسفر، افزایش جذب عناصر دیگر بخصوص مس ، روی ، گوگرد، آهن ، پتاسیم ، ازت و کلسیم نیز گزارش شده است ؛ البته در حال حاضر به دلیل مشکلاتی که در راه تولید انبوه قارچهای میکوریزی وجود دارد، استفاده عملی از روشهای تلقیح ، بیشتر در سطح خزانه ها و نهالستان ها و برای تولید نهال درختانی مانند مرکبات که بشدت به قارچهای میکوریزی نیاز دارند، رایج است.
استفاده از این قارچها برای تولید برخی گیاهان زراعتی مانند مارچوبه ، پیاز، تره فرنگی و تنباکو نیز به کار می رود. برای دیگر گیاهان زراعی نیز استفاده از آنها در برنامه های تحقیقاتی بعدی قرار گرفته اند.
هفتاد و چند گونه از حدود 120قارچ میکوریزا در مرکز بین المللی مطالعات قارچهای میکوریزا در نیوجرسی به صورت کشتهای گلدانی نگهداری می شود.
این قارچها که با 80درصد یا حدود 200هزار گونه اکوسیستم های گیاهی همزیستی دارند، در جذب فسفر و دیگر عناصر کم تحرک به آنها کمک می کنند و نقش به سزایی در بقائ و تکامل بسیاری از گونه های گیاهی داشته و دارند.
به گفته طاهرخانی: فعالیت های زراعی مختلف نظیر آیش ، غرقاب و ماشین آلات ، کاربرد بی رویه کودهای شیمیایی و سموم دفع آفات ، بخصوص استفاده از کودهای فسفره و قارچ کش ها اثرات نامطلوبی بر فعالیت این قارچها دارند. پس از گذشت متجاوز از یک صد سال کار تحقیقاتی ، هم اکنون روشهایی مشخص برای جداسازی ، خالص سازی ، ازدیاد، سلکسیون موثرترین قارچ و کاربرد آنها در کشاورزی موجود و در دسترس است ؛ اما مایه تلقیح که روی ریشه گیاهان همزیست ازدیاد داده می شود، ارزان به دست نمی آید.
در نتیجه در حال حاضر استفاده عملی و اقتصادی از آنها برای خزانه ها و کشتهای نشایی که ابتدا در خزانه کاشته و تلقیح می شوند، می تواند مقرون به صرفه باشد.در ایران نیز عملیات پراکنده و مقدماتی متعددی بدون آن که از کانال معین و مشخصی هدایت شوند، در ارتباط با تعیین گسترش قارچهای میکوریزا در مرکبات پسته و انواع دیگر درختان مثمر و غیرمثمر و گیاهان توتون ، سویا، یونجه ، زعفران و غیره انجام شده است.
هم اکنون نیز طرحهای پراکنده از جمله بررسی این کودهای بیولوژیکی مفید در مزارع گندم استان کرمان ، باغهای مرکبات و مزارع یونجه استان های بلوچستان و کرمان و نیز تعیین تاثیر آنها در رشد پایه ای مرکبات جنوب کشور در گلخانه و میکروپلان هایی در جیرفت در دست اجراست.
متمرکز کردن فعالیت ها و موظف کردن واحدی برای حفظ و نگهداری قارچهای میکوریزا می تواند در پیشبرد اهداف تحقیقاتی و کاربردی مفید باشد.
در ادامه ، تحقیقات بخصوص در خاکهای آهکی نظیر خاکهای خوزستان که فسفر کل آنها در حد یک درصد و فسفر قابل استفاده آنها از چند میلی گرم در کیلوگرم تجاوز نمی کند، الزامی است.
در این تحقیقات برای انتخاب بهترین و مناسب ترین قارچ همزیست با گیاه مورد نظر، عواملی باید مدنظر قرار گیرند. جداسازی و تفکیک قارچهای همزیست محصولات استراتژیک کشاورزی و خالص سازی و ازدیاد آنها از یک سو و انتخاب موفق ترین گونه ها و نژادهای قارچی از نظر جذب و انتقال فسفر به گیاه از سوی دیگر از مهمترین اهداف توسعه این طرح است.
ضمن آن که میکوریزای انتخابی برای هر گیاه باید توان افزایش رشد، قدرت بقائ در خاک ، توان ازدیاد در فصول بعدی و همچنین قدرت تحمل روشهای تکثیر و ازدیاد به عنوان مایه تلقیح را داشته باشد.
به این منظور باید فراوانی قارچهای میکوریزایی در خاکهای مختلف بررسی شوند و اثرات متقابل آنها با دیگر میکروارگانیسم ها که در حل کردن فسفات نقش دارند کنار میزان افزایش رشد هر کدام از گیاهان مورد توجه قرار گیرد.
این قارچها که با 80درصد یا حدود 200هزار گونه اکوسیستم های گیاهی همزیستی دارند، در جذب فسفر و دیگر عناصر کم تحرک به آنها کمک می کنند و نقش به سزایی در بقائ و تکامل بسیاری از گونه های گیاهی داشته و دارند.
به گفته طاهرخانی: فعالیت های زراعی مختلف نظیر آیش ، غرقاب و ماشین آلات ، کاربرد بی رویه کودهای شیمیایی و سموم دفع آفات ، بخصوص استفاده از کودهای فسفره و قارچ کش ها اثرات نامطلوبی بر فعالیت این قارچها دارند. پس از گذشت متجاوز از یک صد سال کار تحقیقاتی ، هم اکنون روشهایی مشخص برای جداسازی ، خالص سازی ، ازدیاد، سلکسیون موثرترین قارچ و کاربرد آنها در کشاورزی موجود و در دسترس است ؛ اما مایه تلقیح که روی ریشه گیاهان همزیست ازدیاد داده می شود، ارزان به دست نمی آید.
در نتیجه در حال حاضر استفاده عملی و اقتصادی از آنها برای خزانه ها و کشتهای نشایی که ابتدا در خزانه کاشته و تلقیح می شوند، می تواند مقرون به صرفه باشد.در ایران نیز عملیات پراکنده و مقدماتی متعددی بدون آن که از کانال معین و مشخصی هدایت شوند، در ارتباط با تعیین گسترش قارچهای میکوریزا در مرکبات پسته و انواع دیگر درختان مثمر و غیرمثمر و گیاهان توتون ، سویا، یونجه ، زعفران و غیره انجام شده است.
هم اکنون نیز طرحهای پراکنده از جمله بررسی این کودهای بیولوژیکی مفید در مزارع گندم استان کرمان ، باغهای مرکبات و مزارع یونجه استان های بلوچستان و کرمان و نیز تعیین تاثیر آنها در رشد پایه ای مرکبات جنوب کشور در گلخانه و میکروپلان هایی در جیرفت در دست اجراست.
متمرکز کردن فعالیت ها و موظف کردن واحدی برای حفظ و نگهداری قارچهای میکوریزا می تواند در پیشبرد اهداف تحقیقاتی و کاربردی مفید باشد.
در ادامه ، تحقیقات بخصوص در خاکهای آهکی نظیر خاکهای خوزستان که فسفر کل آنها در حد یک درصد و فسفر قابل استفاده آنها از چند میلی گرم در کیلوگرم تجاوز نمی کند، الزامی است.
در این تحقیقات برای انتخاب بهترین و مناسب ترین قارچ همزیست با گیاه مورد نظر، عواملی باید مدنظر قرار گیرند. جداسازی و تفکیک قارچهای همزیست محصولات استراتژیک کشاورزی و خالص سازی و ازدیاد آنها از یک سو و انتخاب موفق ترین گونه ها و نژادهای قارچی از نظر جذب و انتقال فسفر به گیاه از سوی دیگر از مهمترین اهداف توسعه این طرح است.
ضمن آن که میکوریزای انتخابی برای هر گیاه باید توان افزایش رشد، قدرت بقائ در خاک ، توان ازدیاد در فصول بعدی و همچنین قدرت تحمل روشهای تکثیر و ازدیاد به عنوان مایه تلقیح را داشته باشد.
به این منظور باید فراوانی قارچهای میکوریزایی در خاکهای مختلف بررسی شوند و اثرات متقابل آنها با دیگر میکروارگانیسم ها که در حل کردن فسفات نقش دارند کنار میزان افزایش رشد هر کدام از گیاهان مورد توجه قرار گیرد.
بهاره صفوی 
گفت و گو
محمدرضا مهدوی در گفتوگو با جام جم آنلاین
کاش با این همه ۳۰ و چند ساله به جام جهانی نمیرفتیم / میتوانیم در جام جهانی بترکانیم
«جامجم» در گفتوگو با معاون گردشگری وزارت میراث فرهنگی بررسی کرد
قارچ میكرونیزا رو از چه طریق میتونم تهیه كنم لطفا راهنمایی كنید
جایی نمونده كه بگردم 1000تا نهال پسته كاشتم میخوام روی نهالا امتحان كنم
09122844830تماس بنده