وصله نچسب فرهنگ ایرانی

اگر نخواهیم حکم قطعی بدهیم و بگوییم همه ایرانی‌ها، اما خالکوبی در بین بسیاری از مردم ما امری مذموم و پسندیده نیست.انگار وقتی سرتاپایت را خالکوبی می‌کنی و مردم می‌توانند از سر و رویت، اشعار و اشکال مختلف را به نظاره بنشینند، به نظر خیلی از ایرانی‌ها دیگر آن آدم طبیعی یا دوست‌داشتنی نیستی.

این روزها به زعم بسیاری از ایرانی‌ها، خالکوبی رفتاری صحیح و شایسته به حساب نمی‌آید، اگرچه هنوز می‌شود نوجوانان و جوانان زیادی را پیدا کرد که به این کار علاقه دارند.اما در این بین، پرسش اصلی اینجاست که چرا جامعه ایرانی ـ بخصوص اغلب بزرگسالان کشور ـ همچنان با پدیده خالکوبی، راحت نیستند و مثلا همچنان برای خیلی‌ها سخت است که با جوانی که سراسر بدنش را خالکوبی فرا گرفته، دوست یا حتی همکار باشند.

دکتر مازیار طلایی، جامعه‌شناس و مدرس دانشگاه علامه طباطبایی در گفت‌وگو با جام‌جم معتقد است: کارکرد خالکوبی در جامعه ما عوض شده و همین تغییر کارکرد به پایین آمدن محبوبیت این کار دامن‌زده است.به اعتقاد طلایی، خالکوبی در گذشته به معنای قرار داشتن در یک گروه خاص و پایگاه اجتماعی جداگانه بود؛ اگرچه در همان زمان هم خالکوبی، کم و بیش بین بسیاری از گروه‌های مختلف اجتماعی رواج داشت.

به گفته این جامعه‌شناس، مثلا در گذشته رسم بر این بود که بسیاری از ورزشکاران و پهلوانان روی سینه، کمر و بازوهای خود خالکوبی داشتند و حتی به این موضوع در مثنوی مولوی هم اشاره شده است.

در آن زمان، این که فردی توانسته درد و رنج زیاد خال کوبیدن را تحمل کند، برای خیلی‌ها یک افتخار محسوب می‌شد. داشتن خالکوبی در بسیاری از موارد به این معنی بود که فرد عضو گروه پهلوانان یا لوطی‌های با معرفت است، به همین دلیل خالکوبی در فرهنگ کهن ایرانی به معنای قرار داشتن در یک پایگاه اجتماعی ویژه هم به حساب می‌آمد.

اما به باور این جامعه‌شناس، حالا دیگر این موضوع مصداق ندارد و خالکوبی به معنای پهلوان بودن نیست.

در فرهنگ امروزی ایران، دیگر آن ادبیات جاهل‌مآبی، رونق و محبوبیت ندارد و این همان اختلافی است که ریشه در تفاوت‌های فرهنگی ایران در اعصار مختلف دارد.طلایی معتقد است در دنیای مدرن امروز، مقوله‌هایی مثل تحصیل، ثروت، آگاهی، هنر و اخلاق، هر کدام می‌تواند موجب محبوبیت افراد در کشور ما باشد، ولی خالکوبی در بین این مقوله‌ها، جایگاه چندانی ندارد.

در واقع، امروزه خالکوبی دیگر به عنوان نمادی از اخلاق و انسانیت در جامعه ما محسوب نمی‌شود و کسی با دیدن خال‌های شیر، پلنگ و اژدها به یاد شجاعت، مرام و افتادگی یک فرد نمی‌افتد.

از نماد نیاکان تا ابزار خودنمایی

احتمالا خیلی‌ها با واژه «توتم» آشنا باشند. این واژه اغلب اوقات به معنای جسم یا پیکره‌ای است که در گذشته‌های دور به عنوان نماد و خاستگاه یک قوم و قبیله شناخته می‌شد.در بین ایرانی‌ها نیز انواع و اقسام توتم‌ها مثل برگ و گل و گیاه وجود داشته که با گذشت زمان، گاه برخی مردم از شکل همین توتم‌ها الگو می‌گرفتند و سپس نقش آن را بر پیکر خود طراحی می‌کردند.

خالکوبی توتم هر قبیله روی اعضای بدن آن قبیله، نوعی وابستگی و افتخار به حساب می‌آمد که در عین حال، آن نماد خالکوبی شده هم از احترام ویژه‌ای در همان قبیله برخوردار بود.

اما به گفته طلایی، در جامعه امروزی دیگر از این خالکوبی‌های توتم گونه به منظور نمایش نماد قبیله وجود ندارد؛ یعنی اگر تا چند قرن قبل، توتم‌های خالکوبی‌شده در ایران از احترام و تقدس برخوردار بود، اما دیگر این خالکوبی‌ها از چنین کارکردی در جامعه ما برخوردار نیست.

این جامعه‌شناس خاطرنشان می‌کند: در جامعه امروز ایران، بسیاری از خالکوبی‌ها به منظور خودنمایی، تمایز بخشی و مطرح کردن خود است که همین کار تقلیدی با وجود چنین ویژگی‌های منفی و ظاهرپرستانه ای، موجب از دست رفتن محبوبیت خالکوبی در ایران شده است.

البته بدیهی است که یکی از عمده دلایل نامحبوب بودن خالکوبی در بین اکثریت جامعه ایرانی، بحث به خطر افتادن بهداشت و سلامت افرادی است که برای خالکوبی به این مراکز نامطمئن مراجعه می‌کنند.

در کشور ما هم کم نیستند مراکز غیربهداشتی که انواع نقش و نگارها را روی بدن افراد، خالکوبی می‌کنند که در این گونه مراکز نیز خطر ابتلا به انواع بیماری‌های عفونی در حین عمل خالکوبی، دور از ذهن نیست.