خطری به نام تک‌فرزندی

مسائل زیادی دست به دست هم داده تا خانواده‌های ایرانی روز به روز کوچک‌تر شود، از مسائل فرهنگی مانند تغییر سبک زندگی گرفته تا مسائل اجتماعی و اقتصادی. هرچند زوج‌های جوان این روزها بیکاری، نبود درآمد، مسکن و نداشتن چشم‌‌انداز روشن از آینده را از موانع فرزندآوری می‌دانند، اما باید تاکید کرد مسئولان نیز برای رفع این دغدغه‌ها که برخی از آنها با اطلاع‌رسانی درست و بموقع برطرف می‌شود، قدم‌های جدی برنداشته و فقط به بیان آمار و متهم کردن زوج‌های جوان به فرار از فرزندآوری بسنده کرده است.

غلامرضا قاسمی‌کبریا، مدرس دانشگاه و مشاور خانواده درباره علل گرایش خانواده‌های ایرانی به تک‌فرزندی به جام‌جم می‌گوید: این مشکل جهانی است، اما در جامعه ما پررنگ‌تر است، چون جامعه غرب از جامعه سنتی خود به مدرن رفته، ولی جامعه ما از وضع سنتی خود به سمت مدرن غربی می‌رود. به دلیل این الگوبرداری اشتباه آسیب‌های زیادی به جامعه ما وارد شده برای نمونه اکنون افراد خودخواه شده‌اند و روابط اجتماعی برای آنها بی‌معناست، به این شکل که در جامعه کنونی بیشتر خواهر، برادرها و اقوام درجه یک نیز با یکدیگر رفت و آمد نمی‌کنند.نکته اینجاست که توجه نکردن به روابط اجتماعی زمینه را برای تک‌فرزندی آماده می‌کند. چون وقتی افراد انگیزه‌ای برای زندگی گروهی نداشته باشند تصمیم به کوچک کردن گروه می‌گیرند. به این شکل اولین نهاد اجتماعی یعنی خانواده دستخوش آسیب می‌شود. به همین علت اکنون خیلی از زوج‌ها می‌گویند فرزند نمی‌خواهند یا دست‌کم تک‌فرزندی را انتخاب می‌کنند.

قاسمی‌کبریا اظهار می‌کند: در چنین شرایطی اگر تمایلی برای تک‌فرزندی به چشم می‌خورد بیشتر برای کسب مقبولیت و مشروعیت است یعنی زوج‌های جوان علاقه‌ای به روح جمعی ندارند در واقع آنها تصمیم می‌گیرند فرزند نداشته باشند یا دیر بچه‌دار شوند.این طرز فکر سبب شده تفاوت سنی پدر و مادر‌ها با فرزندشان بیشتر شده و آنها تمایلی به داشتن فرزند دوم نداشته باشند، این در حالی است که این مساله سبب ناپایدار‌شدن خانواده‌ها شده و آمار طلاق را نیز افزایش داده است.به گفته قاسمی‌کبریا مدیریت فرهنگی جامعه مناسب نیست، زیرا سبک زندگی مناسبی تاکنون ارائه نشده تا جایگزین الگوبرداری از غرب شود. وی با تاکید بر این که هشدار دادن در این خصوص تاثیر مقطعی دارد، عنوان می‌کند: باید طرح جامع فرهنگی مدرن تهیه و ارائه شود.

کودکان مصرف‌گرا

نکته دیگری که سبب شده خانواده‌ها تمایل کمی به داشتن فرزند بیشتر داشته باشند این واقعیت است که اکنون برخلاف گذشته بچه‌ها مصرف‌گرا شده‌ و روحیات عاطفی آنها نیز دستخوش آسیب شده است. قاسمی‌کبریا توضیح می‌دهد: اکنون بچه‌ها وقتی از دانشگاه فارغ‌التحصیل می‌شوند به پول‌توجیبی والدین خود وابسته هستند یعنی برخلاف کشورهای پیشرفته مولد نیستند. این در حالی است که فواید عاطفی کودکان نیز دیگر مانند گذشته نیست، زیرا با شیوع زندگی ماشینی اکنون پدر و مادران زیادی در خانه‌های سالمندان فراموش شده‌اند و فرزندانشان خبری از آنها نمی‌گیرند.

وی ادامه می‌دهد: در ژاپن بچه‌ای که هجده ساله شد خیلی برایش سخت است بخواهد از والدینش کمک بگیرد، اما در کشور ما افراد پنجاه ساله از پدر و مادر خود خدمات می‌گیرند، این در حالی است که اگر فرزند مولد باشد جایگاه ارزشی خود را پیدا می‌کند. قاسمی‌کبریا با تاکید بر این که تک‌فرزندی یعنی نابود شدن خانواده، روابط اجتماعی و عاطفی ابراز می‌کند: برای درمان این آسیب اجتماعی باید گرایش به زندگی جمعی را از طریق تقویت روابط جمعی و داشتن فرزند افزایش داد.

موانع اقتصادی ـ اجتماعی

محسن ایمانی، عضو هیات مدیره دانشگاه تربیت مدرس نیز درباره علل گرایش خانواده‌ها به تک‌فرزندی به جام‌جم می‌گوید: شرایط اجتماعی نیز در این خصوص بی‌تاثیر نیست برای نمونه در جامعه ما به زوج‌هایی که فرزند دارند، سخت‌تر خانه اجاره می‌دهند یا وقتی برای مدت طولانی شعارهایی مانند فرزند کمتر زندگی بهتر مطرح می‌شود، زوج‌ها به تک‌فرزندی گرایش پیدا می‌کنند. افزون بر این باید به باورهایی که در جامعه شایع می‌شود نیز توجه کرد. برای نمونه برخی خانم‌ها تصور می‌کنند با فرزندآوری سلامت بدن و زیبایی اندام‌شان را از دست داده و زودتر پیر و شکسته می‌شوند. این در حالی است که به گفته پزشکان، مادرانی که به کودک خود شیر می‌دهند کمتر به سرطان سینه مبتلا می‌شوند.

عضو هیات مدیره دانشگاه تربیت مدرس با بیان این که عواملی مانند مشغولیت‌های تحصیلی و اشتغال نیز در این زمینه بی‌تاثیر نیست، یادآور می‌شود: قبلا زن‌ها بیشتر خانه‌دار بودند، اما اکنون سطح توقعات و هزینه‌ها بالا رفته است، زوج‌ها احساس می‌کنند اگر بخواهند هزینه کنند بچه کمتر به نفع آنهاست، این عاملی است که مانع فرزندآوری برخی‌ها می‌شود. گروه دیگری از زوج‌های جوان بر این باورند که وقتی یک فرزند داشته باشند بهتر می‌توانند امکانات لازم را برای او فراهم کنند، اما نکته اینجاست که کودک تنها شاید امکانات بیشتری در اختیار داشته باشد، اما به صورت گلخانه‌ای رشد کرده و در بزرگسالی خلأ‌های زیادی را احساس می‌کند.

باید یادآور شد تک‌فرزندی به کودکان آسیب می‌رساند، چون کودک نیاز دارد که با هم‌سن و سالان خود بازی کرده و به قول معروف کودکی کند، هرچند برخی والدین زمان زیادی را با کودک خود سپری می‌کنند، اما همبازی‌ای برای کودک مناسب است که هم‌سن او باشد.

واقعیت اینجاست که اکنون خانواده‌ها هزینه‌های فرزندآوری را محاسبه کرده و وقتی متوجه می‌شوند برای شیر خشک، پوشاک و دارو چقدر باید هزینه کنند و کمی در تصمیم خود برای فرزندآوری مردد می‌شوند. برای برطرف شدن این مشکل دولت باید سیاست‌های حمایتی مناسبی ارائه کند. افزون بر این خانواده‌ها شرایط جامعه را بخوبی دانسته و از این می‌ترسند کودکشان در آینده شغل و درآمد مناسبی نداشته باشد به همین دلیل سعی می‌کنند حساب‌شده‌تر عمل کنند.