چاقی و آسیب‌های اجتماعی

مثل این که در افرادی که اضافه وزن دارند، چقدر خطر بیماری‌های قلبی و عروقی بیشتر است یا چاقی چه اثرهایی روی مفاصل دارد و چقدر احتمال آرتروز را بیشتر می‌کند یا این که عوارض حاملگی مربوط به چاقی چیست و مسائلی از این قبیل. اما یکی از مسائل اساسی در ارتباط با چاقی که اهمیت آن به هیچ روی از مشکلات طبی کمتر نیست و متاسفانه در نظام سلامت جامعه به فراموشی سپرده شده است، پیامدهای منفی روانی اجتماعی مرتبط با چاقی است و همین پیامدها باعث می‌شود افرادی، موضوع چاقی را بهانه‌ای برای کلاهبرداری قراربدهند و با تبلیغات دروغین پول مردم را از چنگ‌شان دربیاورند و حتی گاه به سلامت‌شان ضربه بزنند و آسیب‌های اجتماعی را موجب شوند.

برای این که بتوانیم علت فراوانی این کلاهبرداران را بفهمیم، باید به مشکلات روانی افراد چاق بپردازیم و برای این کار نیز باید با واقعیت اجتماعی چاقی روبه رو شویم و آن را انکار نکنیم. باید بپذیریم چاقی یک انگ اجتماعی است. احساسی که مردم عادی نسبت به افراد چاق دارند، این است که آنها افراد تنبل، بی‌انگیزه، مسئولیت‌ناپذیر و بی‌اراده هستند. یکی از واقعیت‌های ناخوشایند اجتماعی این است که افراد چاق مورد تبعیض اجتماعی قرار می‌گیرند. به عنوان مثال احتمال استخدام‌شدن یک فرد چاق به مراتب کمتر از یک فرد با وزن معمولی است. بسیاری از کارفرمایان یک فرد لاغر با توانایی‌های کمتر را به یک فرد چاق با توانایی‌های بیشترترجیح می‌دهند. پس از استخدام هم افراد چاق کمتر ارتقای شغلی پیدا می‌کنند. مطالعات زیادی نشان داده‌اند که حتی معلمان به صورت ناخواسته بین دانش‌آموزان چاق و دانش‌آموزان دیگر تبعیض قائل می‌شوند. بسیاری از مطالعات معتبر نشان می‌دهد که متاسفانه حتی پزشکان هم در ویزیت افراد چاق دقت کمتری به خرج می‌دهند و زمان کمتری برای شرح حال و معاینه آنها می‌گذارند. یکی دیگر از جاهایی که این تبعیض وجود دارد، رسانه‌های تصویری است. معمولا در فیلم‌ها و حتی برنامه‌های کودکان نقش‌های خنده‌دار، سطح پایین و منفی به افراد چاق داده می‌شود. این افراد حتی در خانواده خودشان هم از نیش و کنایه‌ها در امان نیستند. افراد چاق معمولا دوستان کمتری دارند و بسیاری از آنها از سوی افراد فامیل، هدف شوخی‌های آزار دهنده قرار می‌گیرند. نتیجه این بازخوردهای منفی اجتماعی که از طرف رسانه‌ها، کارفرمایان، معلمان، پزشکان و دوستان و فامیل به افراد چاق وارد می‌شود، تاثیرهای آسیب‌رسان زیادی بر اعتماد به نفس و کیفیت زندگی آنها می‌گذارد و احتمال افسردگی و اضطراب را در آنها بیشتر می‌کند. آنها همچنین از نظر اجتماعی منزوی می‌شوند و همه اینها می‌تواند به صورت غیرمستقیم رفتارهایی را که به چاقی بیشتر منجر می‌شود، تقویت کند. این تبعیض‌ها در همه فرهنگ‌ها و جوامع وجود دارد و منحصر به کشور ما نیست. به عنوان مثال در دهه اخیر در آمریکا تبعیض ناشی از چاقی از تبعیض‌نژادی بیشتر بوده است. بنابراین باید آگاه باشیم که انگ‌های روانی ـ اجتماعی که به چاقی مربوط می‌شود، می‌تواند به صورت غیرمستقیم چاقی را شدیدتر و در واقع یک چرخه معیوب ایجاد کند. نقش تاثیر اجتماعی در چاقی از این هم گسترده‌تر است. ثابت شده است در جوامعی که امنیت بیشتری دارند، مردم کمتر چاق می‌شوند. هرچه امنیت یک جامعه بیشتر شود، مردم بیشتر در طول روز و شب در خیابان‌ها قدم می‌زنند. به عنوان مثال در بیشتر شهرهای استرالیا در هر خیابانی که قدم بزنید، چند نفری را مشغول دویدن می‌بینید. ورزش‌های خیابانی نیاز به امنیت اجتماعی دارند. تاثیر عوامل اجتماعی در چاقی به اندازه‌ای است که باوجود همه اهمیتی که به شاخص‌های فردی مربوط می‌شوند، اگر چاقی را یک بیماری اجتماعی بدانیم، خیلی اشتباه نکرده‌ایم. این آگاهی می‌تواند سیاست‌های کلی نظام سلامت جامعه ما را پخته‌تر و موثرتر کند. راهکارهای روانپزشکی باید بخش عمده تدابیری باشند که برای پیشگیری و درمان چاقی اندیشیده می‌شود. انتظار است متولیان سلامت جامعه به صورت کارشناسانه مسئولیت پیشگیری و درمان این بیماری اجتماعی را به عهده بگیرند؛ مسئولیتی که سنگ بنای آن فرهنگ‌سازی، آموزش و تامین بیشتر امنیت اجتماعی است.

حافظ باجُغلی / روانپزشک