گونه‌های مهاجم، تهدید یا فرصت؟

برای مثال بیشتر محصولات خوراکی که در کشور پرورش داده می‌شوند، بومی ایران نیستند. برای این‌که گونه‌ای مهاجم شناخته شود باید براحتی با منطقه جدید سازگار شود، تولیدمثل کند، به زمین، اقتصاد یا حتی گیاهان و جانوران بومی منطقه آسیب برساند. بسیاری از گونه‌های مهاجم به‌صورت تصادفی وارد منطقه‌های جدید می‌شوند. برای نمونه، گونه شانه‌‌دار ژله‌ای که یکی از گونه‌های آبزی و بومی قاره آمریکاست، اوایل دهه ۱۳۶۰ از طریق آب توازن کشتی‌ها از سواحل شمال‌غربی اقیانوس اطلس به رودخانه ولگا راه یافت و سپس وارد دریای خزر شد. افزایش تعداد شانه‌دارهای ژله‌ای در دریای خزر سبب کاهش جمعیت ماهی کیلکا شده است. کیلکاماهیان در زنجیره غذایی دریای خزر به علت این‌که مهم‌ترین و اولین منابع تغذیه فک‌‌های خزری هستند، اهمیت فراوانی دارند. بنابراین کاهش کیلکاماهیان، موجب گرسنگی و ضعفِ فک‌های خزری می‌شود که در نتیجه آن فک‌ها مستعدِ ابتلا به انواع بیماری‌ها می‌شوند. بعضی از گونه‌ها ممکن است به دلیل خاصی به منطقه جدید آورده شوند. معمولا این گونه‌ها را به علت کنترل آفات به منطقه معرفی می‌کنند و در نتیجه آنها را گونه‌های معرفی‌شده می‌نامند. ولی مردم یا صاحب کسب و کارهایی که این گونه‌ها را وارد می‌کنند، عواقب آن را بخوبی پیش‌بینی نمی‌کنند. حتی دانشمندان نیز همیشه مطمئن نیستند که چگونه یک گونه در محیطی جدید سازگار خواهد شد.

در بسیاری از موارد گونه‌های معرفی‌شده، بسرعت تکثیر می‌شوند و تبدیل به گونه‌های مهاجم می‌شوند. برای مثال، سال ۱۹۴۹، پنج گربه به جزیره‌ای در جنوب اقیانوس هند معرفی شدند تا جمعیت موش‌ها را کنترل کنند. تا سال ۱۹۷۷، نزدیک به 3400 گربه در این جزیره زندگی می‌کردند که جمعیت گونه‌های بومی پرنده را به خطر انداخته بودند.

بسیاری از گونه‌های مهاجم زیستگاه‌ها، مکان‌های طبیعی زندگی گونه‌های جانوری و گیاهی را تخریب می‌کنند. بعضی از گونه‌های مهاجم به اقتصاد نیز آسیب‌هایی وارد می‌کنند. برای مثال، گیاه آزولا که وابستگی زیادی به آب دارد، سال‌ها پیش وارد کشور شد؛ ولی پس از مدت کوتاهی آب‌های سطحی شمال ایران را فرا گرفت. آزولا با رشد سریع سطح آب را پوشاند و مانع رسیدن نور و اکسیژن به آب شد. ریشه‌های این گیاه تمام منبع‌های غذایی را جذب کرده و در نتیجه موجب از بین رفتن ماهیان و گیاهان آبزی دیگر شده است. با رشد سامانه‌های بی‌هوازی در این مناطق، زیستگاه به مرداب یا برکه تبدیل خواهد شد. قابل ذکر است این گونه در ایران دشمن طبیعی ندارد. جلوگیری از ورود گونه‌های مهاجم به مناطق و مبارزه با آنها بسیار سخت و در بعضی موارد غیرممکن شده است. اما به‌هرحال مطالعه گسترده و شناخت همه‌جانبه گونه‌ها، چه گونه‌های مهاجم و چه گونه‌های معرفی‌شده به مناطق، ممکن است یکی از راه‌های جلوگیری از آسیب‌های آینده باشد.

شادی توکلی‌مهر