بیم تخریب خانه افشار

همین حکایت تکراری به همان میزان غمگین هم هست. حکایتی تلخ برای شهری که خانه‌هایش روزگاری حیاط و حوض داشت، ستون خانه‌هایش مثل یک خانواده کهن، قابل تکیه بود و دیوارهایش چنان بود که اگر فریاد می‌کشیدی صدا به اتاق بغل نمی‌رفت. شهری که خانه‌هایش پر از درخت بود، درخت‌هایش پر از میوه، میوه‌هایش را می‌چیدی و در همان حوض می‌ریختی و عصرهای تابستان میان خنکای درختان می‌نشستی و در کمال آرامش می‌خوردی. حالا چنین نیست. هر جا ردی از یک خانه قدیمی با وسعت باشد، روی درش با انبوه تراکت‌ها و آگهی‌هایی روبه‌رو می‌شوی که نوشته: خانه یا زمین شما را به بالاترین قیمت خریداریم. اگر از ساکنان این معدود خانه‌ها بپرسی، می‌گویند هر روز بارها بساز‌بفروش‌ها زنگ خانه‌شان را می‌زنند و برای خرید آن ملک به هزار پیشنهاد وسوسه‌کننده متوسل می‌شوند. پیشنهادهایی برای خرید، ساخت، مشارکت در ساخت و...

میان کوچه باغ‌های محله زعفرانیه تهران، در بین خانه‌های درندشتی که روز به روز کوبیده می‌شوند و پس از چندی برج‌های سر به فلک کشیده، به جای آنها قد علم می‌کند، خانه‌ای دیده می‌شود با معماری معاصر برآمده از معماری ایرانی. نام این خانه، خانه افشار است که سال‌ها پیش به دست معمار توانای کشور، دکتر علی‌اکبر صارمی ساخته شد. او این خانه را در یکی از خوش‌آب و هواترین محله‌های تهران طراحی کرد. حالا این معمار بیم دارد خانه‌ای که براساس مولفه‌های معماری معاصر طراحی کرده، به سرنوشت دیگر خانه‌های قدیمی تهران گرفتار شود.

خانه افشار بین سال‌های ۱۳۵۳ و ۱۳۵۵ در زعفرانیه تهران در زمینی شیبدار طراحی و توسط علی‌اکبر صارمی برای خواهرش ساخته شد. از دوران بعد از انقلاب تاکنون این خانه در اجاره سفارتخانه‌های مختلف بود ازجمله سفارت هلند که از خانم کاردار سفارت که خود هنرشناس و نقاش است نقل است که می‌گفت این خانه مرا یاد خانه «ریتولد» و «گروه داستیل» در هلند می‌اندازد. عرض ساختمان این خانه 9 متر و طول آن حدود ۲۰ متر است. زیربنا ۲۰۰ متر به صورت دوبلکس و مساحت کل زمین ۶۰۰ مترمربع است.

این معمار سال‌ها پیش خانه افشار را برای خواهرش طراحی کرده است، اما پس از درگذشت خواهرش، خواهرزاده‌های صارمی که عمدتا در خارج از کشور سکونت دارند، قصد فروش این خانه را دارند. اگر این اتفاق رخ دهد، ممکن است مالک بعدی، این خانه را بکوبد و از این بنای زیبا، یک برج بدقواره به آسمان بفرستد.

صارمی که خانه افشار را براساس معماری معاصر طراحی کرده، می‌گوید: محله شمیران از برج‌های بدقواره اشباع شده است. حرف ما این است که نهادهای مختلف می‌توانند با خرید خانه افشار از آن به‌عنوان کتابخانه، موزه، گالری یا یک مرکز فرهنگی و هنری استفاده کنند. به این صورت نه‌تنها این خانه از خرابی نجات می‌یابد، بلکه می‌توان برای آن کارکرد فرهنگی در نظر گرفت. ما حتی با برخی وزارتخانه‌ها مثل وزارت راه و همین‌طور کانون معماران هم گفت‌وگوهایی داشته‌ایم.

صارمی می‌گوید: تاکید من در طراحی این خانه، روی معماری حرفه‌ای معاصر بود. واقعا امروز این پرسش مطرح است که در برابر بلبشوی بساز بفروش‌ها که درکی از هنر و معماری ندارند، چه کسی مقصر است. آیا ما معماران مقصریم، یا افراد دیگر؟ معماری گذشته ما را سازمان میراث فرهنگی حفاظت می‌کند، اما چه نهادی متولی حفظ معماری معاصر است؟

صارمی متولد سال ۱۳۲۲ است. سال ۱۳۴۷ از دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران در رشته معماری فارغ‌التحصیل شد و تحصیلات خود را در دانشگاه پنسیلوانیا تا دریافت درجه دکتری پی‌ گرفت. رساله دکتری او زیر نظر استادش لویی کان نوشته شد. صارمی که سابقه شاگردی و همکاری با مرحوم هوشنگ سیحون را هم در کارنامه دارد، علاوه بر تدریس دانشگاهی در تهران، مقالاتی نیز در مجلات معماری معتبر دنیا منتشر کرده است. این معمار همسر هایده حائری، بازیگر معروف سینما و تئاتر است.

در چنین شرایطی کمیته پیگیری حفاظت از خانه‌های تاریخی تهران بر آن است که برای حفظ و نگهداری از میراث معماری شهر تهران پروژه نجات بخشی خانه افشار را که توسط استاد چیره‌دست معماری ایران طراحی شده است، آغاز کند. به همین منظور از تمام علاقه‌مندان میراث فرهنگی و معماری شهر تهران دعوت شده آنها را در پیدا کردن علاقه‌مند برای خریداری و تملک این بنا و تغییر کاربری آن به یک مرکز فرهنگی و هنری یاری کنند.

سجاد روشنی ‌‌/‌‌ گروه فرهنگ و هنر