مقاومت رمز رسیدن است

هگل بر آن بود که تار و پود تاریخ را اراده‌های فردی می‌تند. گرچه طرح کلی تاریخ پیشرفت آگاهی به سوی آزادی است اما این افراد هستند که تاریخ را شکل می‌دهند. بسیاری از پرده‌های تاریخی که کنار می‌روند قهرمان‌هایی ظاهر می‌شوند که با مقاومت خویش بشر را ارتقا داده‌اند. سازندگان تاریخ زمان زیادی را در راه رسیدن به هدف خویش خرج کرده‌اند و پس از نائل شدن به مقصد، کاری کارستان در سرنوشت آدمی انجام داده‌اند.

در ​ نگاهی تاریخی در جستجوی جایگاه برجسته مقاومت در حیات بشری، نمود مقاومت را می‌توان در عرصه‌های مختلف دید. مقاومت انسان‌ها در تاریخ می‌تواند در فلسفه باشد یا در دین، در مقابل حمله قوم مهاجمی باشد یا در علم و جستجوی دانشمندی برای پرده برداشتن از مجهولی یا در نسلی باشد که برای جستجوی عدالت و آزادی سال‌ها کوشیده‌اند.

2500 سال پیش وقتی سقراط در دادگاه دموکراسی محکوم به مرگ شد، از مسیر خود بازنگشت. فیلسوف اخلاق در برابر نادرستی ایستاد و از حرف‌هایش که برای نجات آتنیان بر زبان رانده بود، کوتاه نیامد. او حکم مرگ خویش را پذیرفت و در حالی که می‌توانست دست از مقاومت بکشد و با پیشنهاد مبلغی به عنوان جریمه در دادگاه یا رشوه به زندانبان زندگی را بخرد، جام شوکران را سر کشید و در تاریخ ماندگار شد. سال‌ها بعد فیلسوفی مانند کی‌یرکگارد او را نماد زندگی اخلاقی دانست.

1400 سال پیش بود که پیامبر اسلام در گرمای سوزان مکه و شعب ابی‌طالب همراه خاندان و پیروانش آنقدر ماند تا به معجزه، پیمان خصم را تباه کرد. دوران صدر اسلام پر بود از مقاومت در برابر حق، سمیه و یاسر، فاطمه(س) و علی(ع) هر کدام انسان را به تحسین وا می‌دارد. مقاومت پیامبر اعظم و یارانشان بود که تمدن اسلامی را در مدت کمی جهانی ساخت. ابوعلی سینا، فارابی، ابن خلدون و بسیاری دیگر از خراسان تا اندلس از بزرگان تمدنی بودند که پایداری پیامبر اسلام در دعوت به توحید، بنایش کرده بود. پایداری اسلامی سال‌های بعد نیز تمدن‌ساز شد. پایداری اسلامی را می‌توان در بناهای تاریخی، در مقاومت سربداران در مقابل قوم مغول و سال‌ها بعد در پایداری ایرانیان در مقابل رژیم بعث صدام دید.

سیاست معاصر نیز همواره با نهضت‌های مقاومت آشنا بوده است. پایداری مردم ویتنام در مقابل ابر قدرتی همچون آمریکا باعث استقلال این کشور شد. افغان‌ها در این سوی جهان در مقابل ابر قدرت دیگر روزگار خود شوروی سربلند بیرون آمدند و حالا مردم فلسطین نشان‌ داده اند که مقاومت می‌تواند سال‌ها و نسل‌ها ادامه داشته باشد. اروپا نیز شاهد ایستادن مردم در مقابل جلادان تاریخ بشر بوده است. هیتلر، استالین و موسو​لینی پس از خوردن به سد اراده انسان‌ها متوقف شدند.

داستان مقاومت در کشور ما نیز همواره ادامه داشته است. هویت ایران مدرن از جایی آغاز می‌شود که مردم مقابل حکومت جائر مقاومت کردند. با شکست ایرانیان در جنگ‌های ایران و روس و آگاهی بخشی‌ روحانیون و روشنفکران، مردم ایران با مطالبه حکومت مشروطه به قانون در برابر دستگاه جور ایستادند. سختی‌هایی که مردم تبریز کشیدند تا مشروطه باقی بماند، از خاطره جمعی ایران فراموش نمی‌شود.

این هویت مقاوم نزد امام خمینی به اوج خود رسید. ندای اعتراض امام خمینی امتداد مقاومت تاریخی مردم ایران مقابل استعمار بود. با ریشه دواندن استعمار و به زانو درآوردن جنبش ملی، نوبت نهاد مرجعیت شیعه بود که به پا خیزد. پایداری مردم در مقابل شاهنشاه تا مغز استخوان فاسد ایران، راه را برای زبانه کشیدن آتش انقلاب فراهم کرد و تخت سلطنت برای همیشه برانداخته شد.

نمونه نزدیک مقاومت در ایران را می‌توان در هشت سال دفاع مقدس سراغ گرفت. وقتی جنگی بی‌امان بر ما تحمیل شد و انسان ایرانی در مقابل خشونتی قرار گرفت که حیاتش را تهدید می‌کرد. امروز نشانه ایستادگی در بسیاری از خانواده‌های ایرانی قابل مشاهده است. روز مقاومت در ایران به پاس ایستادگی شهر دزفول نامگذاری شده است. در اوایل جنگ بود که این شهر بیش از 200 بار موشکباران شد و 20 هزار بار مورد باران گلوله قرار گرفت. امام خمینی در آن روزها بود که گفت، دزفولی‌ها دین خود را به اسلام ادا کردند و آن را دژ مقاومت دوران دفاع هشت ساله خواندند.

باری انسان به‌دنبال خواسته خویش است و تنها ایستادگی است که او را به هدف می‌رساند. این هدف می‌تواند دفاع از خاک کشور باشد یا ارتقای دانش، هر مقصودی تنها با مقاومت ممکن می‌گردد. روز مقاومت یادواره‌ای از مفهومی تاریخ‌ساز است. این مفهوم با مفاهیمی چون اراده و امید گره خورده است.

توانایی نیازمند حد بالایی از اراده است. فقط وقتی می‌توان به هدف رسید که با تمام وجود به دنبال آن بود و مشکلات را تاب آورد. از سوی دیگر فرد باید امید بالایی داشته باشد. در همه مراحل تاریخی که اشاره شد، عرصه بر سازندگان تاریخ تنگ شده بود، اما امید رخت نبسته بود. صلب‌ترین موانع پیشرفت و تاریک‌ترین مواقع تاریخ با شمع امید و توان اراده انسان طی شده، اما هنوز داستان مقاومت به پایان نرسیده است.

تا زمانی که انسانی وجود دارد، مقاومت نیز وجود خواهد داشت زیرا او همواره در پی خواستن است. انسان بی‌خواسته وجود ندارد، بخشی از خواسته‌های ما نیازهای اولیه است و برخی خواسته‌ها نیازهای متعالی؛ اما از اراده تا تحقق یک کار، باید هم فرد و هم جمع سختی‌ها را تاب بیاورند تا پیروزی را هرچند دور اما حتمی به دست آورند و تاریخ نشان داده است که مقاومت رمز رسیدن است.

میثم قهوه‌چیان / جام جم