آیا هرکسی ممکن است مجرم شود؟

اطلاعات نظری درباره ویژگی‌های شخصیتی و روانی مجرمان و همچنین عوامل خطر شناخته‌شده مانند تنش‌ها و مشکلات زمان کودکی، بیماری روانی، اعتیاد، فقر و... فقط در مورد مجرمان حرفه‌ای درست است. در حالی که همان‌طور که گفته شد، بیشتر جرم‌های سبک و سنگین از سوی افراد معمولی و فاقد عوامل خطر شناخته شده صورت می‌گیرد. به قول معروف اگر آب باشد، خیلی‌ها ممکن است شناگران خوبی باشند. مهم این است که شرایط وقوع جرم در جامعه کم شود. به‌طور کلی در جرم‌شناسی دو رویکرد متفاوت وجود دارد؛ رویکرد اول بیشتر به ویژگی‌های روانی و شخصیتی مجرمان می‌پردازد و رویکرد دوم محیط و موقعیت را عامل مهم‌تری می‌داند.

البته واضح است که آسیب‌های اجتماعی پدیده‌های چند علتی هستند و عوامل مختلفی دست به دست هم می‌دهند تا یک آسیب اجتماعی اتفاق بیفتد اما با توجه به این واقعیت که بیشتر جرم‌ها از سوی افراد غیرحرفه‌ای صورت می‌گیرد، باید پذیرفت که اینجا نقش عوامل موقعیتی و محیطی پررنگ‌تر است. به‌عنوان مثال یکی از معدود جرم‌هایی که شیوع آن در زنان بیشتر است، دزدی از فروشگاه است. به جای این که در تحلیل آن به نقش جنسیت زنانه در دزدی بپردازیم، بسادگی می‌توانیم بگوییم زنان بیشتر خرید می‌کنند، بنابراین بیشتر در موقعیت این جرم قرار می‌گیرند. از طرفی زیاد کردن تعداد نگهبانان در فروشگاه‌ها به شکل چشمگیری آمار دزدی را کم می‌کند. البته یکی از اختلال‌های شناخته شده روانپزشکی که شیوع آن در زنان بیشتر است، به «جنون دزدی» یا «کلپتومانیا» معروف است. جنون دزدی جزو اختلال‌های کنترل تکانه در روانپزشکی است. این افراد هنگام دزدی از فروشگاه هیجان شدید و لذت‌بخشی دارند. معمولا چیزهایی را که به آنها احتیاجی ندارند، برمی‌دارند و پس از آن دچار عذاب وجدان می‌شوند. البته آمارها نشان می‌دهد با این که کلپتومانیا یک اختلال شناخته شده روانپزشکی است اما بیشترین موارد دزدی از فروشگاه به وسیله افرادی صورت می‌گیرد که این مشکل روانپزشکی را ندارند. با به رسمیت شناختن نقش موقعیت در ارتکاب جرم، برنامه‌ریزی‌های مربوط به کاهش جرم در جامعه باید روی دو موضوع تمرکز داشته باشد:

1ـ کاستن از فرصت‌های ارتکاب جرم.

2ـ افزودن بر احتمال دستگیر شدن.

با این وصف استفاده از وسایل محافظتی مانند دزدگیر خانه و خودرو یا قفل فرمان حتما آمار دزدی را در جامعه کم می‌کند. همچنین افزودن بر تعداد نگهبانان کمک بسیار زیادی به کاهش جرم می‌کند. هر چند به​ظاهر آنها توانایی بدنی لازم برای دفاع شخصی یا مبارزه با مجرمان را نداشته باشند، صرف حضورشان انگیزه جرم را از سر بسیاری از افراد به در می‌کند. بعضی‌ها معتقدند این وسایل محافظتی شاید فقط چند دقیقه کار دزدها را به تاخیر بیندازد و در نتیجه دزدی تغییری ایجاد نمی‌کند یا این که نگهبانانی که بیشتر بازنشسته هستند و آموزش‌های لازم را ندیده‌اند، کمکی به برقراری امنیت نمی‌کنند و دزدان حرفه‌ای از این چیزها هراسی ندارند. در پاسخ باید گفت که به یاد داشته باشیم تعداد زیادی از سارقان حرفه‌ای نیستند و در صورت مشاهده وسایل محافظتی، به فکر دزدی نمی‌افتند. این رویکرد در قضاوت ما هم نسبت به مجرمان تاثیر بهتری می‌گذارد. یکی از بهترین شیوه‌های کاستن از وقوع جرم، مدیریت و تدابیر امنیتی بهتر است. البته با گذشت زمان این تدابیر پیش‌گیرنده در ذهن افراد جامعه درونی و بتدریج از انگیزه‌های جرم در جامعه کاسته می‌شود.

حافظ باجُغلی روانپزشک