برزخ میان عروسی و عزا

تله‌فیلم عروسیخانه که از شبکه یک پخش شد به کارگردانی محسن توکلی و تهیه‌کنندگی رسول توکلی به سفارش صدا و سیمای استان مرکزی تهیه و تولید شده، همین رویکرد را در پیش گرفته و تلاش می‌کند به برخی آداب و ذهنیت‌های غلط بپردازد که به جای تسهیل مناسبات انسانی ـ اجتماعی مانعی بر سر آن ایجاد می‌کند.

محمود در آستانه برگزاری مراسم عروسی تنها پسرش محمد سر از پا نمی‌شناسد. همه چیز مهیای برگزاری عروسی به‌یادماندنی است که خبر فوت حاج صحبت، ولوله‌ای در روستا به پا می‌کند و اجرای مراسم عروسی با مشکل و مانع مواجه می‌شود. ادامه قصه کشمکش و درگیری بر سر این موضوع است که آیا به خاطر حرمت به متوفی و احترام به همسایه، مراسم برگزار شود یا نه. برادر عروس اصرار دارد که این مراسم حتما باید برگزار شود، اما پسر حاج صحبت بشدت با این کار مخالف بوده و هردو طرف تلاش می‌کنند حرف خود را به کرسی بنشانند.

هر کدام استدلال و دلایل خود را منطقی می‌دانند و خیلی آتشین و احساسی بر آن پافشاری می‌کنند. در این میان تنها همسر آن مرحوم (فاطمه طاهری) است که منطقی و پخته رفتار کرده و تلاش می‌کند تا پسر و برخی اقوام و خویشاوندان را آرام کند تا حاج محمود بتواند مراسم عروسی پسرش را برگزار کند. از آن سو حاج محمود هم سعی می‌کند به اصطلاح حرمت همسایه عزادارش را نگه داشته و همسر و پسرش را قانع کند که مراسم را به عقب بیندازند. قصه بر مبنای همین کشمکش و موقعیت متناقض شکل گرفته و هر چه به جلو پیش می‌رود با التهاب بیشتری همراه شده که از این طریق ضرباهنگ خوبی هم به روایت داده می‌شود.

در ابتدا تصور می‌کنی که با یک قصه روستایی با ریتم کُند و آرام مواجه هستی که فاقد جذابیت‌های دراماتیک یا هیجان لازم است، اما گره‌ای که در همان ابتدای ماجرا رخ می‌دهد تعلیق‌آفرین بوده و تماشاگر را تا مرز گره‌گشایی و پایان قصه با خود همراه می‌کند. قصه‌ای فولکوریک که در دل خود به یک بحران فرهنگی در معنای عام‌تر پرداخته و با نقدی هنرمندانه و تلطیف شده برخی تعصبات غیرمنطقی و کورکورانه را به نقد می‌کشد. البته تحول و تغییر نگرش پسر حاج صحبت (با بازی میرطاهر مظلومی) که حتی در جایی در مقابل مادرش می‌ایستد تا به رغم میل او از اجرای مراسم عروسی جلوگیری کند چندان منطق روان‌شناختی نداشته و نیازمند پرداخت دراماتیکی بیشتری است. ضمن این که به نظر می‌رسد او از لحاظ عقلی و به شکل درونی اقناع نشده و تحت تاثیر حرمت و جایگاه مادرش تن به این رضایت داده است.

جذاب‌ترین شخصیت این قصه با بازی زنده‌یاد فاطمه طاهری در شمایل همسر حاج صحبت رقم می‌خورد. استدلال‌های منطقی او که به وجوه زیبایی‌شناختی دیالوگ‌ها نیز گره خورده و متن گفتارهای جذابی را شکل می‌دهد. اگرچه این خطر وجود دارد تا این جنس از دیالوگ‌ها فیلم را به سمت یک نوع لحن شعارزده پیش ببرد و از بار دراماتیکی اثر بکاهد، اما بازی خوب فاطمه طاهری و متانت و آرامشی که در رفتار و گفتارش وجود دارد از این خطر جلوگیری می‌کند و سخنان او را نافذ و تاثیرگذار می‌کند. فیلم با یک موقعیت شاد شروع می‌شود و در میانه با یک موقعیت تلخ و پرکشمکش همراه شده و در نهایت به آرامشی دوباره و فضایی شاد برمی‌گردد. در این سیر متناوب، فیلمساز با نگاهی جامعه‌شناختی و انتقادی اما به زبان هنری و مودبانه به نقد رفتار و اندیشه‌ها و هنجارهایی می‌پردازد که به واسطه درهم‌تنیدگی با برخی احساسات متعصبانه به بحران یا تنش در روابط آدم‌ها منجر می‌شود.

بسیاری از تنش‌ها و کشمکش‌های قومی و حتی ملی بر سر تصور غلط و نهادینه شدن آنها در کنش‌های اجتماعی و رفتارهای انسانی است که در نهایت جز دامن زدن به یک سری ناهنجاری‌های اجتماعی یا بداخلاقی‌های عمومی نتیجه دیگری ندارد.

عروسیخانه قصه‌ای خانوادگی - بومی با درونمایه‌های اجتماعی است که لحنی منتقدانه، اما لطیف دارد تا برخی آداب و سنن اشتباه یا متعصبانه را نقد کرده و مخاطب را به تامل و گاه بازنگری در برخی ارزش‌های خودساخته اجتماعی وامی‌دارد. عروسی و عزاداری به عنوان دو رسم کهن و آیینی در کشور ما و تقابل این دو در یک موقعیت روستایی انتخاب مناسبی برای پردازش به قصه‌ها و مفاهیمی از این دست است که در عین ایجاد سرگرمی برای مخاطب در یک عصر جمعه، او را به تامل منطقی - عقلانی درباره خود و عادت‌های اجتماعی‌اش وادارد.

سیدرضا صائمی / جام‌جم