فیل‌ها به هم دلداری می‌دهند

به گفته متخصصان علم رفتارشناسی این استراتژی صرفا راهی برای تسلی‌خاطر حیوان است هرچند قطعا بر وضع دیگر اعضا نیز بی‌تاثیر نخواهد بود. نکته جالب دیگری که تحقیق اخیر به آن اشاره می‌کند، این است که حتی دیگر فیل‌ها نیز زمانی که رنج دیگران را درک می‌کنند، دچار نوعی حالت عصبی می‌شوند و سپس به نوعی همدردی خود را ابراز می‌کنند. رفتارشناسان سال‌هاست روی سازگاری‌های رفتاری فیل‌های آسیایی تحقیق می‌کنند. مطالعات گسترده نشان داده باوجود این‌که جمعیت این‌ گونه از فیل‌ها به دلیل تخریب‌های گسترده زیستگاه بشدت در معرض خطر قرار گرفته اما بازهم استراتژی‌هایی خاص نظیر سازگاری‌های رفتاری توانسته تا حد زیادی امکان بقا را در آنها افزایش دهد.

اثبات علمی باورهای دیرین

جاشوا پلوتنیک، یکی از پژوهشگران دانشگاه «اموری آتلانتا» است که پس از یک سال تحقیق مستمر روی 26 فیل آفریقایی موفق به ثبت نتایج خارق‌العاده‌ای در این زمینه شده. دکتر پلوتنیک نتیجه تحقیقات خود را در اختیار مجله مشهور پیرج گذاشته که در واقع یک مجله آکادمیک در عرصه علم پزشکی و بیولوژی است. مدیر مسئول این مجله جیسون هویت که مدرک دکتری ژنتیک از دانشگاه استنفورد دارد، مقاله اخیر را کشف خارق‌العاده‌ای در علم رفتارشناسی معرفی کرده و معتقد است بسیاری از پژوهشگران قطعا در این زمینه با نظر وی موافق هستند. در این مقاله آمده که فیل‌های آسیایی به‌واسطه نشانه‌هایی از جمله نواختن ضربه‌های آرام خرطوم به یکدیگر یا حتی ایجاد آواهای خاص، یکدیگر را در ناراحتی‌ها و استرس‌های پیش آمده، تسلی می‌دهند.

به گفته دکتر پلوتنیک قرن‌هاست مردم، فیل‌ها را به‌عنوان حیواناتی باهوش و احساساتی می‌شناسند، اما از نظر علمی چنین ادعاهایی باید اثبات شود و به همین دلیل است که متخصصان علم رفتارشناسی بدون وقفه برای اثبات چنین مواردی تلاش کرده‌اند. این محقق در ادامه می‌افزاید در مجموع رفتارهایی از جمله تسلی دادن و همدردی، موضوعات خیلی نادری در حیات‌وحش هستند، هرچند نمونه‌ها و شواهد غیرعلمی فراوانی دال بر این قضیه در میان میمون‌های بزرگ جثه، برخی از سگ‌سانان و البته برخی از گونه‌های کلاغ‌ها وجود دارد.

غلیان احساسات

پروفسور فرانس دی وال، روان‌شناسی است که دکتر پلوتنیک را در تحقیقات اخیر همراهی کرده است. وی که در عین حال سرپرست مرکز تحقیقات ملی دانشگاه اموری نیز هست، در این باره می‌گوید: «البته با وجود روابط عمیق اجتماعی که در بین فیل‌ها وجود دارد، چندان عجیب نیست که آنها چنین رفتارهای دوجانبه‌ای را از خود بروز دهند.» وی می‌افزاید: «این تحقیق علمی بوضوح نشان می‌دهد فیل‌ها وقتی رنج و ناراحتی طرف مقابل خود را احساس می‌کنند، دچار استرس عصبی می‌شوند. رفتار بعدی آنها اغلب این است که به فیل مضطرب نزدیک شده و با حرکاتی که البته تفاوت چندانی هم با شامپانزه‌ها ندارد، با خرطوم خود شروع به در آغوش گرفتن و همدردی می‌کنند.»

دکتر پلوتنیک که اکنون در دانشگاه ماهیدول تایلند مشغول به فعالیت است، در نامه‌ای به بخش خبری و علمی روزنامه ال اینفورمادور اسپانیا می‌نویسد که البته از دید وی هنوز هم احساسات و عواطفی که در میان انسان‌ها دیده می‌شود، از بسیاری جهات متفاوت و عالی‌تر است.

همدردی‌های نادر و شاید خطرناک

شرایط این آزمایش علمی بر این مبنا بوده که مشخصا رفتار 26 فیل آسیایی اسیر به مدت یک سال تمام در کمپ مخصوصی به مساحت 13 هکتار در شمال تایلند مورد مطالعه قرار گرفته است. محققان این طرح همچنین یادآور می‌شوند که عکس‌العمل‌های عصبی فیل‌ها بسیار با موارد ثبت شده در مورد سگ‌ها، میمون‌ها و دیگر حیوانات متفاوت است و به همین دلیل هم هست که دانشمندان تا مدت‌ها نتوانسته‌اند دلیل مشخص یا ملموسی برای این عکس‌العمل‌ها و رفتارهای متفاوت در فیل‌ها پیدا کنند. دکتر پلوتنیک این‌طور تشریح کرد که وقتی یک فیل مضطرب می‌شود، در وهله نخست گوش‌هایش را به سمت طرفین می‌کشد، سپس دمش را بلند و آن را به طرف بالا خم می‌کند. در این وضع حیوان از خود صدایی با فرکانس بسیار پایین یا چیزی شبیه صدای ترومپت درمی‌آورد که به نوعی بیان‌کننده درد و ناراحتی‌اش است. البته فیل‌هایی که به این علائم عصبی هم پاسخ می‌دهند، عملا رفتاری متفاوت دارند، چنانچه حتی اغلب صداهایی نامتعارف و متوالی از آنها شنیده می‌شود.

دکتر پلوتنیک در ادامه می‌افزاید در یک مورد بخصوص شاهد بوده که یک فیل به پهلوی فیل ناراحت نزدیک شده و با خرطومش نه فقط صورت او را نوازش کرده بلکه حتی مدتی خرطومش را هم در دهان فیل ناراحت نگه داشته. پلوتنیک خاطرنشان می‌کند قرار دادن خرطوم در دهان فیل دیگر و حتی تحمل این رفتار توسط فیل مقابل مشخصا یک ریسک بزرگ است، زیرا می‌تواند باعث آسیب‌دیدگی یا حتی جراحت یکی از طرفین شود اما گویی فیل‌ها در چنین زمان‌های بخصوصی این‌کار را می‌کنند تا به یکدیگر این پیغام را بدهند: «من اینجا هستم که به تو کمک کنم نه این‌که آسیبی به تو برسانم.»