روح سعادت و پیکر خوشبختی

پیامبران در رنج غوطه خوردند، مسیح، به باور نصرانی‌ها به صلیب کشیده شد با شلاق‌های پولادین و تیز شکنجه شد تا گناه از بشر پاک کند آیا مسیح با معیارهای ما انسان‌های معمولی خوشبخت بود؟ اما پیامبران با توجه به وعده‌های الهی و قرار دادن خود در مسیر خدا و اراده‌اش برای دعوت از آدمیان به سمت ایمان، یقینا سعادتمند بوده‌اند. از همین نکته پیداست که سعادت مفهومی الهی و اخروی است نه مادی و این جهانی، اما قطعا تفکر مبتنی بر سعادت می‌تواند این جهان را تحت تأثیر قرار داده و حتی مفهوم خوشبختی را نزد مومن تغییر دهد.

سعادت حاصل تجربه‌ای روحی و عبادی است، اما در مقابل خوشبختی با حواس اولیه، عقل معیشت اندیش و ادراکات روزمره در ارتباط است. تصویر آرمانی در نگرش مبتنی بر رستگاری هم انسان آرمانی را می‌طلبد و هم جهانی آرمانی را، بنابراین وارستگی از امور جزئی و پرهیز از فرو رفتن در جهان مادی هر روزه نتیجه خواست و طلب سعادت و رستگاری است. در چنین حالتی خود به خود خوشبختی با تعریفی که ذکر شد تحت‌الشعاع و تحت تأثیر سعادت قرار خواهد گرفت.

در قرآن برای رستگاری واژه فلاح انتخاب شده است. فلاحت خود به معنای کشاورزی است و فلاح علاوه بر رستگاری به معنای طعام نیک هم هست. انسان دارای بذری وجودی و درونی است که یا آن را در بستری الهی پرورش می‌دهد یا در افقی محدود به بهره‌مندی از دنیا اکتفا می‌کند.

فسق و فجور، ایمان و تقوا هر دو در انسان نهاده شده‌اند و انسان توان پرورش هر دو را دارد. خداوند در سوره شمس می‌فرماید: «سوگند به نفس [بذر وجود] و آن کسی که آن را سامان داد و فجور و تقوا را به آن الهام کرد.» این به آن معناست که انسان در انتخاب آرمان، تعالی و آرامش حاصل از آن یا انتخاب روزمرگی و غوطه‌ور شدن در درگیری‌ها برای موفقیت، به یک اندازه توانا و مختار است. در ادامه همین سوره می‌آید: «بدون تردید به رستگاری دست یافت آن کس که نفس را رشد داد و پالوده کرد و بی‌تردید آرزوها در دلش مدفون شد هر آن کس که نفس را فرومایه داشت.» یعنی آن کسی که از داشته‌های وجودی خود و توانش برای تعالی و رویش جلوگیری می‌کند هیچ‌گاه نمی‌تواند به سمت قلمرو آرزوها و آرمان‌ها برود و میل به اینها را از دست می‌دهد. ناگفته نماند که حتی در روان‌شناسی مدرن و وجودی که نوعی کاملا پیشرو در تحلیل روح انسان است عشق به آرمان‌ها و نگرش به آنها با توجه به نوع بودن، نشان سلامت روان و روح است و این مهم در مفهوم سعادت و رستگاری در اسلام به کمال بیان شده است.

خوشبختی با چنین دیدی امری است که در ترازو و عیارهای عوامانه سنجیده نمی‌شود.