پرواز را فراموش نکن!

عمق فاجعه و گستردگی آن در منطقه بم به حدی بود که تلاش وسیعی را برای مقابله با اثرات روانی ناشی از حادثه میان آسیب دیدگان می طلبید.
گروهی از انسان های داغدیده که هرکدام خود به اندازه ای مصیبت داشتند که نمی توانستند مرهمی بر زخمهای همشهریان خود بگذارند. تیمهای حمایت های روانی سازمان امداد و نجات جمعیت هلال احمر از همان روز اول زلزله به بم اعزام شدند و مرحله به مرحله باتوجه به وضعیت روحی مردم برنامه هایی را اجرا کردند.
تا قبل از چهلم با برنامه های سوگ ، شرکت در مراسم عزاداری و بهشت زهرای بم و حضور در چادرهای بازماندگان به همدردی با آسیب دیدگان پرداخت و با تشکیل جلسات بازگوشناختی ، آنها را وادار کرد تا احساسات خود را بروز دهند. این موضوع بویژه درباره کودکان از اهمیت بیشتری برخوردار بود. آنها نمی توانستند درک کنند چه اتفاقی افتاده است.
بسیاری از آنها والدین و بستگان خود را از دست داده و بی پناه و سرگردان شده بودند. تدابیر خاص و ماهرانه ای لازم بود تا آنها را از این وضعیت نجات دهد و به شرایط عادی بازگرداند.
تیمهای حمایت روانی به انواع روشها متوسل می شدند تا شاید لبخندی را به چهره معصوم این کودکان بنشانند و یا در صورت لزوم برای تخلیه هیجانات ، آنان را وادار به گریه کنند.
بازی درمانی ، نقاشی ، عکاسی از مناظرو مناطق مختلفی که دوست داشتند نامه نویسی برای خدا و عزیزان از دست رفته ، نمایش فیلمهای امیدبخش و غیره از تدابیری بود که این گروه در برخورد با کودکان به کار می برد. اما واکنش ها و هیجانات روانی تنها به کودکان محدود نمی شد.
به گفته خانم کافی ، رئیس اداره پژوهش و برنامه ریزی جمعیت هلال احمر و نیز طراح و مجری پروژه حمایت های روانی در منطقه بم تلاشهای زیادی صورت گرفت تا آسیب دیدگان سانحه واقعیت را پذیرفته و با آن سازگاری یابند و بتوانند زندگی عادی خود را از سر بگیرند. کودکانی بودند که از تاریکی و رفتن به زیر سقف و چادر هراس داشتند. آنها می ترسیدند حادثه دوباره تکرار شود.
دانش آموزان و حتی دانشجویانی بودند که از رفتن به کلاس درس خودداری می کردند؛ که در هر مورد با انجام تکنیک های خاص روانشناختی توانستیم آنان را برای بازگشت به زندگی روزمره متقاعد کنیم.
برخی آسیب دیدگان تا مدتها وقوع سانحه را انکار می کردند؛ و برخی از واکنش های خود نگران بودند. برای آنها جلسات بازگو روانشناختی ترتیب داده شد تا راجع به حادثه گفتگو کنند و مشاهدات خود را با یکدیگر در میان گذارند و ببینند واکنش های آنها در برخورد با حادثه کاملا طبیعی است و به مرور زمان برطرف خواهد شد.
خانمی بود که کارتهای عروسی خود را پخش کرده و قرار بود در چهارشنبه همان هفته که زلزله آمد مراسم جشن ازدواج خود را برگزار کند. متاسفانه همسر این خانم بر اثر زلزله جان خود را از دست داد. این خانم به هیچ وجه نمی خواست بپذیرد که همسرش را از دست داده است.
به گفته اطرافیان او روزها چشم به راه می نشست و منتظر بود همسرش هر آن از راه برسد. تلاش های بسیاری صورت گرفت تا این خانم با واقعیت مرگ همسر روبه رو شود و زندگی عادی را از سر بگیرد.


سوگواری ، مراسمی موثر

برگزاری مراسم یادبود که در فرهنگ ما متداول است ، خود نوعی حمایت روانی است و می تواند تا حد زیادی در رفع واکنش های روانی ناشی از سوانح مفید باشد.
شاید بتوان گفت این گونه مراسم تا حدود 75 درصد در کاهش واکنش های روانی موثر هستند. با برگزاری مراسم سوگواری ، بازماندگان هیجانات و واکنش های روانی خود را بروز می دهند و آنها را تخلیه می کنند.
علم امروز ثابت کرده است که یکی از راههای مقابله با استرس ناشی از مرگ عزیزان و دیگر مصیبت هایی که به انسان وارد می شود، گریه است. شخص مصیبت دیده در مراسم مختلف سوگواری این فرصت را پیدا می کند تا بدون این که کسی مزاحم او شود؛ هرچه می خواهد در غم از دست دادن عزیزان گریه و به این ترتیب هیجانات خود را تخلیه کند.
در غیر این صورت انباشت این هیجانات می تواند پیامدهای ناگواری برای او داشته باشد. در فاجعه بم ، بیشتر مردم تا پیش از مراسم چهلم جان باختگان به دلیل اشتغالات ذهنی و درهم ریختگی روانی نتوانسته بودند فرآیند سوگ را بخوبی سپری کنند؛ ولی با برگزاری مراسم بزرگ و پربار چهلمین روز جانباختگان وضعیت روحی بیشتر مردم با تخلیه هیجانات سوگ ، دگرگون شد.
پس از مراسم سالگرد این وضعیت دوچندان شد و بازماندگان با پذیرفتن واقعیت به مرحله بازسازی روانی و از سرگیری زندگی عادی خود رسیدند.


بازیابی ارتباطات اجتماعی

اگر چنانچه یکی از اطرافیان شما به مصیبتی دچار شد، پس از پذیرفتن واقعه و گذراندن مرحله سوگ باید به او کمک کنید تا بتواند ارتباطات اجتماعی خود را از سر بگیرد و زندگی روزمره خود را در پیش گیرد.
در این ارتباط در آداب و سنت ما رسم زیبایی وجود دارد که در آن پس از برگزاری مراسم هفت یک عزیز از دست رفته ، دوستان و همکاران بازماندگان به صورت دستجمعی آنها را به سر کار خود می برند.
این کار باعث می شود افکار بازماندگان به اموری غیر از مصیبت وارد شده مشغول شود و بتواند هر چه زود تر با غم خود سازگاری یابد.در سانحه بم نیز لازم بود تدابیری اندیشیده شود تا مردم بتوانند این مرحله گذر از مصیبت به زندگی عادی را بهتر طی کنند.
مجری پروژه حمایت های روانی در منطقه بم در این ارتباط می گوید: ما افرادی را که مشکل داشتند تشویق کردیم تا در برنامه ای به نام برنامه بازتوانی روانی اجتماعی که برای تکمیل کار حمایت روانی تدارک دیده شده بود، شرکت کنند.
این برنامه عبارت بود از برگزاری کلاس های مختلف آموزشی ، هنری و ورزشی تا به این وسیله ارتباطات اجتماعی آسیب دیدگان تقویت شده و از انزوا و گوشه گیری که در چادرها داشتند خارج شوند و به کارهای روزمره بپردازند و به این ترتیب اضطراب ، افسردگی و افکار مزاحمی که باعث بدخوابی و بیخوابی آنها می شد و سستی و رخوت آنها از میان برود. این کلاسها تاثیر مثبتی روی آسیب دیدگان داشت و طی ارزیابی هایی که چه از طریق مصاحبه و گزارش و چه به صورت کتبی و پرسشنامه به عمل آوردیم شاهد تاثیر مثبت این کلاس ها بر روحیه آسیب دیدگان بودیم.
این برنامه ها مورد توجه نمایندگان صلیب سرخ کشورهای دانمارک ، ایسلند، ژاپن و ایتالیا، جامعه اقتصادی اروپا (اکو)، یونیسف و تمام کشورهایی که از برنامه های ما بازدید داشتند، قرار گرفت.
به طوری که به گفته نماینده صلیب سرخ فدراسیون صلیب سرخ بخشی از برنامه های حمایت روانی جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران در طوفان گرانادا و فاجعه تسونامی مورد استفاده قرار گرفته و نتایج موثری از آن به بار آمد.


وضعیت فعلی مردم

پس برگزاری مراسم سالگرد تقریبا اکثریت مردم به وضعیت عادی خود بازگشته اند. از نظر روحی - روانی افکار مزاحم افسردگی ها و ناتوانی در انجام فعالیت های روزمره کاهش یافته یا از بین رفته است.
ولی هنوز هستند افرادی که نیاز به پیگیری طولانی مدت دارند که باید از نظر روانی مورد درمان درازمدت تری قرارگیرند یا نیاز به دارو درمانی دارند.

سعیده کافی