تبادل جاسوس، میراث جنگ سرد

منابع خبری اعلام کردند ده جاسوس روسی در خاک آمریکا دستگیر شده‌اند که بیشتر آنها طی چند سال به عنوان ماموران آژانس مسکن در حال جمع‌آوری اطلاعات بودند. چند هفته پس از اعلام این خبر، مقامات کرملین و کاخ سفید همان روشی را در پیش گرفتند که اسلافشان در زمان جنگ سرد انجام می‌دادند؛ تبادل جاسوسان. درواقع مقامات آمریکا پس از آن‌که فهمیدند طولانی شدن بازداشت این ده جاسوس منافع امنیتی عمده‌ای ​ برای آنها به ارمغان نمی‌آورد، تصمیم گرفتند از این فرصت برای تامین آزادی چهار جاسوس خود استفاده کنند.

در نهایت در ماه ژوئن همان سال مبادله جاسوسان دو طرف در پایتخت اتریش انجام شد. دو هواپیما در فرودگاه وین بر زمین نشست که یکی حامل ده جاسوس روس بود و دیگری حامل چهار جاسوس آمریکایی. در یک صحنه دراماتیک که یادآور جنگ سرد بود، پله‌های پوشیده به طرف هواپیما برده شد تا انتقال بتواند بی‌آن‌که 14 نفر دیده شوند، صورت بگیرد.گفتنی است​ آمریکا و شوروی بعد از جنگ جهانی دوم درگیر یک نبرد اطلاعاتی دائمی بودند. هر طرف سعی می‌کرد با نفوذ ​ عوامل خود در دستگاه‌های جاسوسی حریف، اطلاعاتی حیاتی به دست آورد. در عین حال، هر طرف پیوسته در حال شناسایی و شکار جاسوس‌های طرف مقابل بود. از دهه 60 میلادی به بعد وقتی دست جاسوس‌ها رو می‌شد و به دام می‌افتادند، معمولا غرب و شرق بر سر آنها معامله می‌کردند. هر کشوری احتمالا با توشه‌ای از اطلاعات باارزشی که مامورش در مدت فعالیت به دست آورده بود، می‌خواست هرطور شده او را نزد خود برگرداند.

تبادل جاسوسان در سال 2009 در حالی انجام شد که 23 سالی بود این اتفاق نیفتاده بود. آخرین نمونه از این اتفاقات به یازدهم فوریه سال 1986 بازمی‌گشت که طی آن آنتونی کارانسکی، یکی از مخالفان سرسخت دولت شوروی​ همراه 9 زندانی دیگر به جرم جاسوسی بازداشت بودند. آنان روی پل گلینیک واقع در مرز آلمان غربی و شرقی بازداشت شده و بعدها در زندان‌های آمریکا معاوضه شدند. کارانسکی از سال 1978 به مدت هشت سال به اتهام جاسوسی برای غرب زندانی بود.

البته این پل یک سال پیش از آن نیز شاهد بزرگ‌ترین مبادله جاسوسان در تاریخ بعد از جنگ جهانی دوم بود. در یازدهم ژوئن 1985 در همین مکان چهار نفر به جرم جاسوسی در خاک آمریکا با پنج زندانی لهستانی و 20 نفر دیگر که به جرم جاسوسی توسط آلمان شرقی و لهستان بازداشت بودند، مبادله شدند.

اما به گواه بسیاری از کارشناسان، شاید مشهورترین مورد در این زمینه مربوط به گری پاورز، خلبان نیروی هوایی آمریکا باشد که در سال 1960، هواپیمای جاسوسی یو2 او بر فراز شوروی سرنگون شد. دو سال بعد، پاورز را با رودلف ایبل مبادله کردند؛ ایبل سال‌ها بود در پوشش عکاس در نیویورک کار می‌کرد.

تبادل جاسوسان احتمالا آخرین پرده از نمایشی است که در زمان جنگ سرد تماشاگران فراوان داشت، اما آنچه هرگز در این نمایش‌ها روشن نخواهد شد، این است که جاسوسان طرفین به چه اطلاعات محرمانه‌ای دست یافته بودند.

حسین خلیلی / گروه بین الملل