شبیه‌خوانی؛ نمایش اندوه

شبیه‌خوانی از نظر لغوی با موضوع مناسبت دارد و عده‌ای شبیه شخصیت‌ها را اجرا می‌کنند که در سال‌های قبل رخ داده، تعزیه به معنی عزاگرفتن است. نوحه‌خوانی و نمایش‌های خیابانی نوعی تعزیه هستند. از نظر واژگانی شبیه‌خوانی درست‌تر است.

پرونده شبیه‌خوانی ایرانی سال قبل در فهرست یونسکو بود​ و به عنوان هنر ایرانی به ثبت رسید و ایران در این زمینه از ترکیه پیشی گرفت.

در خوزستان و ایلام و دیگر شهرهای ایران شبیه‌خوانی به زبان‌های مختلف خوانده می‌شود؛ هنری برگرفته از زبان ایرانی بخصوص فارسی​ و نسخه‌های ترکی و عربی آن نیز به وفور یافت می‌شود.

تعریف پیش‌خوانی در تعزیه

پیش‌خوانی یعنی پیش‌درآمد تعزیه که مقدمه‌ای است برای ورود به تعزیه. پیش‌خوانی یا پیش‌واقعه‌خوانی از ارکان اصلی تعزیه است. نوعی ترانه و تصنیف که معمولا به صورت دو یا گروه خوانده می‌شود.

در قدیم معین‌البکا با ریش بلند و حنایی و لباده و شال گردن مخصوص- که نسخه‌های تعزیه همان فرد در این شال جاسازی می‌شد - و پسر معین‌البکا به نام ناظم‌البکا، دستیار کارگردان مسئول پیش‌خوانی بوده‌اند. در این قسمت آهنگ‌ها و اشعار موزون با صدای زیر بچه‌خوان و بم اشتلم‌خوان وهمراهی موسیقی ​ ​اجرا می​شد. پیش‌خوانی مقدمه‌ای بر تصنیف‌سازی در قدیم بوده است.

مثلا اجرای پیش‌خوانی شهادت حضرت رقیه به این شکل است؛

شب وروز از فراقت ای پدر جان​

بتالم مثل بلبل در بهاران​

بریزم اشک غم همچون هزاران

امان از جدایی، فغان از جدایی، ای پدر جان

شاه شاهانم پدر جان، ماه تابانم پدر جان

دوقطبی بودن و نماد شناسی آن در تعزیه

روبه‌روی هم قرار گرفتن خیر و شر و حسین مظهر نیکی و یزید مظهر پلیدی، سبب شده نیاکان با سر و سامان دادن هنر شبیه‌خوانی، نشانه‌هایی برای این دو قطب لحاظ کنند.

لباس تعزیه و خوانش‌های دو گروه از مواردی است که در این نمادشناسی مورد توجه قرار گرفته است. اولیاخوان‌ها همیشه لباس سبز نماد پاکی و انسانیت داشتند و برای مخالف‌خوان رنگ قرمز نشانه خونخوار بودن و شر بودن تعریف شده است. قواعد دیگری نیز در همین رابطه تعریف شده است، مثلا مسلم‌خوان به این دلیل که سفیر امام حسین(ع) است به رنگ سفید انتخاب شده یا مثلا امام‌خوان هیچ‌گاه در تعزیه‌ای با کلاهخود وارد نشده و همواره با​ عمامه سبز رنگ وارد می‌شود.

حضرت عباس هیچ‌گاه نزد امام حسین(ع) با کلاهخود وارد نمی‌شود. او همواره با عبا و حجاب کامل نزد امام ‌می‌آید، مگر هنگامی که عزم میدان دارد و زرهپوش است. حر با لباس زرد رنگ ظاهر می‌شود، پس از توبه امام حسین(ع) پارچه سبز رنگی را دور کلاهخود او می‌بندد.

نوع گفتار اولیا‌خوان‌ها طوری تعریف شده که آنها به خاطر شخصیت و قداستی که دارند باید آواز بخوانند. در سوی مقابل، اما مخالف‌‌خوان‌ها باید اشتلم بخوانند، چون قرار است سنگدلی را نشان دهند، ادای غلیظ حروف «خ» و «گ» و «ق» و.... اوج قساوت را نمایش می‌دهد. موافق‌خوان همواره از حروف لطیف استفاده می‌کند. کلام در تعزیه همواره رسمی بوده و از دیرباز همیشه بهترین اشعار برای تعزیه انتخاب می‌شده است. از سوی دیگر قواعد زیر نیز در حوزه کلام تعزیه اغلب رعایت می‌شده است.

‌ـ‌ نوع کلام اولیا با اولیا حالت نیایش و عرفانی است.

‌ـ‌ کلام اولیا با اشقیا حالت پند‌آموز دارد. ای خدا نشناس و...

‌ـ‌ اشقیا همواره اولیا را با بهترین کلمات خطاب می‌کنند. ای افتخار زاده اولاد بوالبشر و...

‌ـ‌ اشقیا همدیگر را با بدترین کلمات خطاب می‌کردند. ای لعین مرتد و..

بعضی معتقدند دلایل رواج هنر شبیه‌خوانی را باید در شفاهی بودن جامعه ایران جست. جامعه سنتی ما همواره شفاهی بوده است، چنانکه اغلب مردم دوست دارند تاریخ را برایشان تصویر کنند، از همین روست احتمالا خیلی‌ها بیش از این‌که دوست داشته باشند کتاب تاریخی بخوانند، نمایش‌ها و فیلم‌های تاریخی را دوست دارند و در چنین جامعه‌ای است که شبیه‌خوانی به چنین هنر مورد اقبالی تبدیل شده است.

علی اکبر خلعتبری / جام جم