فراز و فرود شیخ خزعل
دوره معاصر بخصوص دوران حکومت سلسله پهلوی از بحث برانگیزترین دوران تاریخ کشورمان است. یکی از موضوعات مناقشهبرانگیز، بحث پیرامون عملکرد و اقدامات شیخ خزعل حاکم متنفذ خوزستان بوده است.
تاکنون داوریهای گوناگونی درباره این چهره موثر تاریخی صورت گرفته و برخی او را از جمله شخصیتهای جدایی طلب میدانند که زمزمه جدایی خوزستان از خاک ایران را مطرح کرده است و برخی دیگر او را شورشیای میدانند که بهخاطر مخالفت با اقتدار سردار سپه در اواخر دوره قاجار و رضاشاه سلسله پهلوی بهواسطه همکاری نزدیک با انگلیسیها عَلَم مقابله با این حاکمیت مرکزی را برافراشته است. کتاب «فراز و فرود شیخ خزعل» نوشته عبدالنبی قیم در پی آن است تا با رویکردی نو و با نگاهی موشکافانه به زمانه شیخ خزعل، اقدامات این چهره بحثبرانگیز تاریخ را مورد بررسی قرار دهد. این اثر در 14 فصل و 486 صفحه تنظیم شده است.
کتاب در فصل اول ضمن معرفی سابقه پژوهش در این باره، نگاهی انتقادی به محتوای این آثار دارد. فصل دوم کتاب، جایگاه خاندانهای متنفذ خوزستان مثل آلبو کاسب را توضیح میدهد و خاندان خزعل را تبارشناسی میکند. فصل سوم عوامل و زمینههای شکلگیری شیخ خزعل را مورد بررسی قرار میدهد. در این بخش توضیحات جالبی در مورد نحوه تعامل و دلایل نزدیکی شیخ خزعل به انگلیسیها ارائه شده است. همخوانی منافع شیخ خزعل و انگلیسیها در فصل 4 بیشتر مورد بررسی قرار میگیرد. هم خزعل و هم انگلیسیها دلایل خاصی برای تحکیم این روابط داشتند. با این وصف با وجود اعتماد کامل خزعل به انگلیسیها، وی بهمنظور کسب امتیاز از انگلیسیها نهتنها با روسها وارد مذاکره شده بلکه با آلمانیها هم مراوداتی داشته که گاه این روابط محرمانه بوده و با سیاستهای انگلیسیها تعارض داشته است.سالهای آغازین قرن بیستم همزمان با افزایش و قدرت و نفوذ شیخ خزعل بود. عصیان برخی از قبایل عرب مثل بنی طرف و انصار از یکسو و نااستواری برخی دولتهای قاجار که حتی توان اخذ مالیات از برخی ایالتها و قبایل را نداشتند از سوی دیگر این فرصت را در اختیار خزعل گذاشت تا با جلب حمایت حاکمیت مرکزی به صورت خودمختار در خوزستان عمل کند. شرح این اتفاقات در فصل پنجم کتاب بخوبی توضیح داده شده است.
فصل ششم تا چهاردهم کتاب را موضوعاتی چون از انقلاب مشروطه تا جنگ جهانی اول، از جنگ جهانی اول تا روی کار آوردن رضاخان، روابط خارجی، روی کارآوردن رضا خان، تعرض رضاخان به شیخ خزعل، شیخ خزعل، شوروی و دیگران، اوضاع اقتصادی ـ اجتماعی ایالت، رویارویی رضاخان با شیخ خزعل و سراشیبی سقوط دربرمیگیرد.
کتاب فراز و فرود شیخ خزعل توسط انتشارات آمه در آغازین روزهای سال 92 منتشر شده و در اختیار پژوهندگان تاریخ معاصر قرار گرفته است.
گفت و گو
