احتمال رویداد سونامی دردریای خزر

سونامی به امواج بلند در دریاها و اقیانوس ها گفته می شود. این امواج به دلیل آتشفشان ، زمین لغزه (ریزش ناگهانی حجم زیادی از رسوب از فلات قاره به بخشهای عمیق یا ریزش مواد از داخل خشکی به دریا) و زمین لرزه در بستر دریاها و اقیانوس ها می تواند ایجاد شود.

کد خبر: ۵۷۶۰۷

سونامی های بزرگ عمدتا به دلیل زمین لرزه های بزرگ و ریزش مواد از خشکی به دریا ایجاد می شوند.
دوره تناوب سونامی از چند دقیقه تا چند ساعت ، طول موج آن از چند ده کیلومتر تا چند صد کیلومتر و ارتفاع آن از چند ده سانتی متر تا چند متر تغییر می کند. به دلیل این که سونامی ها طول موج بسیار بلند دارند ، حتی اقیانوس ها با متوسط عمق 4300 متر برای این امواج محیطی کم عمق محسوب می شوند. بنابراین سونامی پس از تشکیل بر اثر زمین لرزه با انتشار در اقیانوس ها بر اثر ناهمواری بستر اقیانوس ها و نیروی ناشی از کرویت زمین (اثر کوریولیس) تغییر شکل می یابد. به همین دلیل نیز سرعت امواج سونامی وابسته به عمق محیط آبی است که در آن حرکت می کند.
اگر عمق متوسط اقیانوس یا دریایی که در آن زمین لرزه اتفاق افتاده حدود 4 کیلومتر باشد ، سرعت حرکت سونامی حدود 720 کیلومتر بر ساعت خواهد بود. ارتفاع چنین سونامی در داخل دریا حدود نیم متر است ؛ اما با نزدیک شدن به ساحل ، ارتفاع آن افزایش می یابد و با شکست موج و حرکت آب به سوی ساحل سبب تخریب ساحل می شود.
امکان تشکیل امواج بلند دریایی بر اثر زمین لرزه (سونامی) در دریاهای نیمه بسته و بسته همچون دریای مدیترانه و دریای خزر نیز وجود دارد. در چنین محیطهایی زمین لرزه هایی به بزرگی 6.2 ریشتر یا بیشتر از آن ، می توانند سونامی ایجاد کنند.
در دریای خزر گسل هایی که توان ایجاد زمین لرزه های بزرگ را داشته باشند در برآمدگی آبشوران (حد فاصل جمهوری آذربایجان و ترکمنستان) و غرب دریای خزر (در سواحل داغستان روسیه) قرار دارند. این گسل ها در گذشته سبب رویداد زمین لرزه های بزرگ شدند که در پی آن سونامی بزرگ (در مقیاس خزر) ایجاد شد. در عین حال ، احتمال رویداد سونامی در آینده توسط این گسل ها نیز وجود دارد. مشاهدات تاریخی حاکی از تشکیل سونامی تا ارتفاع 2 متر است.
برخی مطالعات نشانگر رویداد سونامی با حداکثر ارتفاع 3متر در خزر است. سونامی قابل اندازه گیری با ترازسنج هر 17-18 سال یکبار در خزر اتفاق می افتد. امکان رویداد سونامی قوی در خزر هر 60سال یکبار است. توسعه سونامی در خزر توسط برآمدگی آبشوران محدود می شود. در صورتی که زمین لرزه ای در این ناحیه روی دهد ، پس از حدود 5 ساعت سونامی ناشی از آن به سواحل ایران می رسد. در این حال اثر سونامی به سواحل ایران تقریبا صفر است.
سواحل بخشهای میانی خزر بیشترین اثر را از سونامی دریافت می کنند. زمین لرزه تنها عامل ایجاد سونامی در خزر نیست ، زمین لغزه و فوران گلفشان ها در بستر دریای خزر دو عامل دیگر ایجاد سونامی در خزر هستند. با توجه به احتمال رویداد ضعیف زمین لرزه در خزر جنوبی ، دو عامل زمین لغزه و گلفشان در خزر جنوبی می توانند سبب تشکیل سونامی شوند.
بزرگی سونامی در خزر جنوبی ناشی از این دو عامل خیلی شناخته شده نیست. از آنجا که از هنگام رویداد منشا سونامی (زمین لرزه ، زمین لغزه ، آتشفشان و گلفشان) تا تشکیل سونامی و رسیدن آن به ساحل مدت نسبتا زیادی طول می کشد (از چند ده دقیقه تا چند ساعت ، بسته به فاصله منشا سونامی تا ساحل و عمق آب) بنابراین اطلاع رسانی بموقع به ساکنان نواحی ساحل مورد تاثیر سونامی ، می تواند سبب کاهش تلفات انسانی شود.
در مناطقی که سیستم هشداردهنده خودکار وجود ندارد ، این مهم می تواند توسط وسایل ارتباطی همچون رادیو ، تلویزیون ایمیل ، اینترنت و تلفن انجام شود. نکته مهم برای در امان ماندن از خطرات سونامی ، فاصله گرفتن از خط ساحلی به مقدار چندصد متر یا چند کیلومتر (بر حسب بزرگی سونامی و شیب ساحل) است. اما کاهش خسارت های مالی ، مستلزم رعایت حریم ساحل در خزر است ؛ ناحیه ای که در آن نوسان تراز آب به دلیل امواج ناشی از توفان ، امواج سونامی ، تغییرات بلندمدت تراز آب در فاصله زمانی کوتاه یا طولانی (از چند ثانیه یا چند سال) می تواند ناحیه ساحلی را تحت تاثیر قرار دهد و سبب تخریب تاسیسات ساحلی شود.