یک بسته دیدنی در شبکه مستند

فانوس در هر برنامه یک فیلم به نمایش می‌گذارد و در نهایت یک تحلیل کوتاه ارائه می‌کند. بنابراین نه یک برنامه انتقادی است نه برنامه‌ای صرفا برای نمایش فیلم مستند!

نقد و بررسی آثار مستند هدف اصلی ما نیست، بلکه برای ما معرفی فیلم‌های خوب مستند و ارائه چشم‌اندازی واقعی از سینمای مستند ایران اهمیت دارد. بنابراین به جای نقد و بررسی ترجیح می‌دهیم تحلیلی از هر فیلم در اختیار مخاطب بگذاریم و بدون اشاره به نقاط قوت و ضعف آن درباره محتوایش اطلاعات بدهیم.

کپی‌رایت آثاری که شما در این برنامه به نمایش می‌گذارید خریداری شده؟

تعدادی از فیلم‌هایی که ما در این برنامه پخش می‌کنیم، آثاری هستند که قبلا در برنامه شب‌های مستند به نمایش درآمده‌اند و برخی دیگر از تولیدات مراکزی مانند مرکز گسترش سینمای تجربی و مستند است یا از برگزیدگان جشنواره‌هایی مانند جشنواره سینما حقیقت. فیلم‌هایی که در برنامه شب‌های مستند به نمایش درآمده‌اند قبلا حق رایت آنها پرداخت شده و تولیدات مراکزی مانند مرکز سینمای تجربی و مستند نیز با تعامل بین مدیران شبکه مستند با شفیع آقامحمدیان تهیه می‌شود و عناوین این آثار در اختیار ما قرار می‌گیرد.

یعنی شما به عنوان تهیه‌کننده سهمی در انتخاب مستندهای برنامه ندارید؟

انتخاب مستندهای این برنامه را من به عهده دارم. فهرستی از مستندهای تولید شده در تلویزیون و مستندهایی که خریداری شده در اختیارم هست و من از این فهرست بهترین‌ها را انتخاب می‌کنم. از میان مستندهایی که در برنامه شب‌های مستند پخش شده، آنها را که با استقبال روبه‌رو شده‌اند، گلچین کرده‌ایم و تا امروز 250 قسمت از برنامه فانوس با 250 فیلم مستند به نمایش درآمده و بسیار هم مورد توجه قرار گرفته است. از سایر آثار نیز آنهایی را انتخاب می‌کنیم که برای برنامه فانوس مناسب باشد.

در انتخاب این آثار چه نکاتی را مد نظر قرار می‌دهید؟ به نظر می‌رسد علاوه بر آثار کارگردان‌های سرشناس به آثار تازه‌کارها هم توجه دارید!

برای ما خود فیلم مهم است؛ بنابراین در اتاق فکر برنامه، از فهرستی که در اختیارمان قرار می‌گیرد بهترین‌ها را انتخاب می‌کنیم. سابقه کارگردان، جوایز کسب شده توسط فیلم و کارگردان در جشنواره‌های مختلف داخلی و بین‌المللی و نیز کیفیت آثار از جمله مواردی است که برای ما اهمیت دارد. در واقع می‌توانم بگویم اگر کسی قصد دارد فیلم‌ مستند استاندارد و با کیفیت ببیند می‌تواند فانوس را تماشا کند.

چه کسانی عضو اتاق فکر برنامه شما هستند؟

آقای حاج‌علی محمدی و کیوانی‌نژاد اعضایی هستند که من با آنها در ارتباطم و آقای کیوانی‌نژاد چون در مطبوعات فعالیت می‌کند با گروهی از نویسندگان و اهالی قلم نیز ارتباط دارد. البته مدیر طرح و برنامه و مدیر شبکه مستند هم در انتخاب آثار به ما کمک می‌کنند.

بنابراین اگر یک کارگردان اولین فیلمش از استاندارد لازم برخوردار باشد این شانس را دارد که در برنامه شما به نمایش در بیاید. درست است؟

بله. این اتفاق بارها رخ داده است. نمایش آثار شاخص برای ما در درجه اول اهمیت قرار دارد و اگر کارگردانی اولین فیلمش مورد توجه واقع شده باشد حتما آن را در فهرست برنامه‌هایمان قرار خواهیم داد. خوشبختانه شبکه مستند هم فضای بازی در این مورد ایجاد کرده و ما براحتی می‌توانیم مستندهای اجتماعی و آثار انتقادی را به نمایش بگذاریم. خدا را شکر در این موارد با محدودیتی روبه‌رو نیستیم.

فکر نمی‌کنید پخش برنامه‌ای که قبلا در برنامه شب‌های مستند به نمایش درآمده دوباره کاری محسوب می‌شود و کارکرد برنامه فانوس را با ابهام مواجه می‌کند؟

آقای قطبی‌زاده در برنامه شب‌های مستند فیلم‌ها را نقد و بررسی می‌کرد. در این برنامه هر هفته از یک مستندساز دعوت می‌شد تا در برنامه حضور داشته باشد، آثارش به نمایش در می‌آمد و بعد این آثار با حضور کارگردان مورد نقد و بررسی قرار می‌گرفت. یعنی برنامه شب‌های مستند هر هفته به یک کارگردان اختصاص داشت، اما ما این مستندها را گلچین کرده‌ایم. در ضمن فقط فیلم‌هایی که قبلا در شب‌های مستند به نمایش درآمده را پخش نمی‌کنیم، از شبکه‌های دیگر و تولیدات مرگز گسترش سینمای تجربی و مستند هم بهره می‌گیریم. ضمن این‌که ما در این برنامه آثار را نقد نمی‌کنیم و تحلیلی که در پایان نمایش هر فیلم ارائه می‌شود نقد فیلم نیست، بلکه نوعی تحلیل و بازخوانی محسوب می‌شود که ممکن است فقط به تشریح دیدگاه مستندساز اختصاص داشته باشد یا روند ساخت فیلم. کارشناسان برنامه منتقد فیلم مستند نیستند و ما هرگز وارد حیطه انتقاد از مستندها نشده‌ایم.

این تحلیل‌ها را چه کسی می‌نویسد؟

تحلیل‌ها را آقای کیوانی‌نژاد می‌نویسند و دیدگاه فیلمساز را مد نظر قرار می‌دهد نه نظر شخصی خودش را. اگر قرار باشد نظر شخصی خودش را بنویسد، متن نهایی به نقد اثر تبدیل می‌شد و این اصلا مطلوب ما نیست.

مستندسازها در تهیه این متن تحلیلی همکاری دارند؟

معمولا از کارگردان‌ها در این زمینه کمک نمی‌گیریم، مگر این‌که مستندساز از تحلیل نوشته شده راضی نباشد و بخواهد ما آن را تغییر بدهیم. این اتفاق خیلی کم رخ می‌دهد، اما اگر پیش بیاید به خواست مستندساز، فیلمش دوباره با تحلیل متفاوت پخش می‌شود.

چطور شد چنین برنامه‌ای در شبکه مستند شکل گرفت و قرار است چه کارکردی داشته باشد؟

شبکه مستند فقط یک گونه نمایشی به مخاطبان خود ارائه می‌کند و آن هم فقط فیلم و سریال مستند است. بنابراین باید برای نمایش این‌گونه قالب‌های مختلفی تعریف ‌شود. برنامه فانوس قالبی است برای نمایش مستندهای خوب ایرانی به صورت یک بسته کامل. به این معنا که تماشاگر برنامه قبل از دیدن هر فیلم ابتدا اطلاعاتی درباره کارگردان اثر به دست می‌آورد و در پایان فیلم دیدگاه‌های این کارگردان درباره فیلم تحلیل می‌شود. فانوس یک بسته شبانه در شبکه مستند است. خوشبختانه بسیار هم مورد استقبال قرار گرفته است. مخاطبان زیادی با ما در تماس هستند و درباره برنامه اظهار نظر می‌کنند، حتی مستندسازها هم با ما در ارتباطند و ما را از نظراتشان بهره‌مند می‌کنند. در واقع همه اینها نشان می‌دهد برنامه فانوس دیده شده است.

این برنامه تا کی ادامه خواهد داشت؟

فعلا 50 برنامه دیگر برآورد شده و باید پخش شود. بعد از آن مدیران شبکه تصمیم می‌گیرند برنامه ادامه داشته باشد یا نه.

از آنجا که تعداد مستندهایی که تلویزیون ساخته یا خریداری کرده محدود است، این احتمال وجود دارد که خیلی زود کفگیر برنامه به ته دیگ برسد. الان بعد از 250 برنامه، چند فیلم مستند دیگر در اختیار دارید؟

همان‌طور که شما اشاره کردید هرچه جلوتر می‌رویم تعداد انتخاب‌های ما هم محدودتر می‌شود. برای همین کار ما سخت‌تر و حساس‌تر شده است. الان ده فیلم برای ده برنامه آینده مشخص شده که نگارش متن‌ ‌آن در حال انجام است. به مرور فیلم‌های بعدی را نیز انتخاب و آماده می‌کنیم.

ممکن است برای تهیه فیلم‌ها با مشکل روبه‌رو شوید؟

احتمالش هست، اما این به معنای آن نیست که به خاطر تداوم برنامه فانوس هر فیلمی را به نمایش بگذاریم. مستندهای زیادی در کشورمان تولید می‌شود، اما کیفیت و محتوای فیلم‌ها برای ما اهمیت دارد و نمی‌توانیم نسبت به این مسأله بی‌تفاوت باشیم. حتی تنوع این آثار هم برایمان اهمیت دارد و اجازه نمی‌دهیم دو مستند با موضوع مشابه در دو شب متوالی پخش شود.

این برنامه قصد ندارد به کارگردان‌های شاخص سفارش تولید فیلم بدهد؟

قرار بود چنین کاری بکنیم و یک برنامه مجزا به این فیلم‌ها اختصاص داده شود اما نشد. شاید این اتفاق در آینده رخ بدهد و طی یک فراخوان از کارگردان‌ها بخواهیم برای شبکه مستند فیلم بسازند به این منظور بودجه لازم هم در اختیار مستندسازان قرار خواهد گرفت، اما هنوز این مسأله قطعی نشده است.

چرا اسم فانوس را برای برنامه انتخاب کردید؟

راستش دلیل خیلی خاصی ندارد. شاید بیشتر به این دلیل که این برنامه شب‌ها پخش می‌شود.

فکر می‌کنید زمان پخش این برنامه مناسب است؟

بله، ساعت 23 ، زمانی است که علاقه‌مندان به فیلم‌های مستند وقت پیدا می‌کنند پای تلویزیون بنشینند و این آثار را تماشا کنند. خوشبختانه مخاطبان ما به دلیل ثابت بودن زمان برنامه و همراهی با آن در یک دوره طولانی، با ساعت پخشش هماهنگ شده‌اند. قبلا ما برای این برنامه تیزر پخش می‌کردیم هم از شبکه مستند و هم از دیگر شبکه‌ها، ولی حالا دیگر مخاطبان می‌دانند ساعت 11 شب شبکه مستند برنامه فانوس را نمایش می‌دهد.

متغیر بودن مدت برنامه برای شبکه مشکلی ایجاد نمی‌کند؟

برنامه فانوس ممکن است مستندی یکساعته را به نمایش بگذارد یا یک اثر کوتاه را. در ضمن با وجود مشخص بودن مدت فیلمی که به نمایش در می‌آید، تا زمانی که متن برنامه آماده نشود و گوینده آنها را نخواند ما نمی‌‌دانیم مدت هر برنامه چقدر خواهد بود. به همین دلیل هم مدیر تامین برنامه برای چینش برنامه‌های بعد از فانوس دچار مشکل می‌شود، از طرفی برخی فیلم‌های ما ممکن است قدیمی باشند یا به هر دلیل از استاندارهای لازم برای پخش تلویزیونی برخوردار نباشند یا مسائلی از این دست که باعث بروز مشکل در پخش خواهد شد، اما خوشبختانه هم مدیر پخش شبکه و هم مدیر تامین برنامه از فانوس حمایت کرده‌اند و تا امروز ما برای ارائه این برنامه مشکلی نداشته‌ایم.

آذر مهاجر / گروه رادیو و تلویزیون