سیری در تاریخ مرزهای ایران

برای ایرانیان، از دیرباز نگهبانی از مرزها و حفظ تمامیت ارضی از اهمیت و نوعی قداست برخوردار بوده و چه بسا ارزش و قدر این موضوع حتی از اهمیت آن نزد سایر ملت‌ها نیز بیشتر بوده است. دلایل آشکار این ادعا، جنگ‌های چند صد ساله میان ایران و روم، ایران و عثمانی و نیز دو نبرد خونین در سده‌های نوزدهم و بیستم میلادی با روسیه تزاری و عراق بعثی است که همراه با حماسه‌های پرشکوه در راه دفاع از آب و خاک ایران بودند. حتی در اساطیر ایرانی، مرز و مرزبانی جایگاه ویژه‌ای دارد، چنانچه اساس اسطورة آرش کمانگیر جان دادن در راه پاسداری از مرز ایران زمین است.

با وجود اهمیت تمامیت ارضی و مرزها نزد ایرانیان، هنوز توصیفی دقیق، فراگیر و مستند از حدود تاریخی ایران و چگونگی شکل‌گیری مرزهای امروزی ایران به عمل نیامده بود.

کتاب «تمامیت ارضی ایران در دوران پهلوی: سیری در تاریخ مرزهای ایران»،‌ تلاشی بوده است برای بررسی دقیق و مستند از مسائل مرزی ایران. این کتاب که در 850 صفحه مصور در 1390 و به‌وسیله موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی به نشر رسیده است، اثری است از محمدعلی بهمنی قاجار، پژوهشگر مطالعات مرزی که پیش از این هم دو کتاب از وی درباره مرزهای ایران، افغانستان، پاکستان و به‌وسیله انتشارات وزارت امورخارجه به چاپ رسیده است. پژوهش «تمامیت ارضی ایران در دوران پهلوی: سیری در تاریخ مرزهای ایران» محدوده فرهنگی،‌ تاریخی و تمدنی ایران را از دوران باستان تا عصر قاجار ترسیم و تفکیک میان قلمروی سیاسی و محدوده فرهنگی را مشخص کرده است. در این پژوهش حقوق تاریخی غصب شده ایران به یاری اسناد ومدارک برشمرده شده و اعتبار مرزهای کنونی براساس مستندات تاریخی مسجل گردیده است. این موضوع که عصر پهلوی در پژوهش مورد بررسی تفصیلی قرار گرفته است، سه دلیل اصلی دارد که به آنها اشاره می‌‌شود:

1. تازه و بکر بودن موضوع پژوهش

در مورد سرحدات ایران در دوران پیش از پهلوی، پژوهش‌های زیادی انجام شده است، اما تحولات مرزی ایران عصر پهلوی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. از این رو به نظر می‌رسد شایسته بود پژوهشی مستقل و فراگیر به تحولات مرزی ایران عصر پهلوی اختصاص یابد.

2. استفاده از اسناد دست اول

انبوه اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی که هنوز نیز در دسترس عموم قرار نگرفته‌ دربرگیرنده اطلاعات ارزنده‌ای در مورد تحولات مرزی ایران است. اسنادی که می‌تواند به منظور دفاع از تمامیت ارضی ایران مؤثر بوده و در نیرومند ساختن استدلال ایرانی در برابر ادعاها علیه آب و خاک ایران، یاری‌رسان باشد.‌ در این پژوهش تلاش شده اسنادی که به آنها اشاره شد مورد استفاده قرار گیرد و در معرض دید خوانندگان قرار گیرند.

3. ترسیم مرزها در عصر پهلوی

خطوط مرزی فعلی ایران در عصر پهلوی نهایی شد و تمامی قراردادهای مرزی ایران مربوط به دوره پهلوی است. از این رو اسناد استفاده شده در پژوهش نیز دربرگیرنده مستندات چگونگی شکل‌گیری مرزهای ایران است. بر این اساس باید گفت استفاده از اسناد این کتاب یک اولویت ملی به‌شمار می‌رفت؛ زیرا هرگونه تعلل در استفاده نکردن از این اسناد، چه بسا ایران را در آینده از مستندات لازم در دفاع از تمامیت ارضی ایران محروم کند.

پژوهش تمامیت ارضی ایران در دوران پهلوی: سیری در تاریخ مرزهای ایران از نظر موضوع وضرورت تحقیق و با تاسی به اسناد و منابع معتبر به بررسی تحولات مرزی ایران در دوره پهلوی اول پرداخته که کمتر مورد توجه پژوهشگران بوده است. این پژوهش ضمن تازه و بکر بودن، کاری خطیر و دشوار بوده است.

استفاده از منابع با ارزش و بویژه اسناد عمدتا منتشر نشده بر محتوای کتاب افزوده است. بهره‌گیری از اسناد در ارزشمند شدن این کتاب تاثیری غیر قابل انکار داشته است. روش پژوهش اثر، کتابخانه‌ای بوده و بهره‌گیری از اسناد در اولویت قرار داشته است.

این پژوهش در برگیرنده سه نوع منبع یعنی کتاب، مقاله واسناد است. اسناد دست اول شامل 1. آرشیو اسناد موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی. 2. اسناد مکمل 3. آرشیو اسناد وزارت امورخارجه است.

فتاح غلامی / جام جم