عراق در لبه پرتگاه

بر اساس گزارش پروژه آی.بی.سی که شمارش تلفات عراق پس از حمله آمریکا را به عهده دارد و عمدتا زیر نظر آمریکایی‌ها و انگلیسی‌ها اداره می‌شود، مجموع تلفات غیرنظامیان سال گذشته میلادی در عراق به دلیل خشونت‌های سیاسی 4471 نفر بوده که اندکی بیشتر از سال قبل است.

به عبارت دیگر خشونت و درگیری‌ها در عراق هر هفته به‌طور متوسط شامل 18 بمبگذاری و 53 کشته بوده است. این آمار حکایت از آن دارد که عراق را بسختی می‌توان کشوری در وضع صلح به حساب آورد. بیشتر آمار تلفات به‌طور متوسط و ملموس پس از ماه ژوئن به بار آمده است.

خشونت‌ها به‌طور فزاینده‌ای در چند منطقه متمرکز بوده است: 43 درصد قربانیان در سه استان بغداد، نینوا و موصل در نزدیکی مرز سوریه به‌عنوان کانون آن شمارش شده‌اند. عراق 18 استان دارد و باقی مناطق بیشتر از هر زمانی آرام بوده‌اند. مناطق نفتی مهم عراق در جنوب عموما فارغ از مشکلات بوده و افزایش صادرات نفت تا سقف 8/2 میلیون بشکه در روز را که بالاترین میزان در سه دهه گذشته است، تجربه می‌کند.

با این وجود تعداد اندکی از عراقی‌ها از وضع موجود راضی‌اند. پول مازاد ناشی از فروش نفت تغییری در خدمات عمومی پدید نیاورده و درآمد خانوارهای عراقی را آن طور که ملموس باشد، افزایش نداده است.

آتش خشونت‌های پنهان بسیار بیشتر از آن چیزی است که آی.بی.سی تحت عنوان «سنگربندی برای جنگ» می‌نامد.

آنچه وضع را بدتر می‌کند، عواملی است که خوراک لازم را برای این روند مهیا می‌کنند. نوری المالکی، نخست وزیر شیعی عراق که از سال 2006 بر مسند قدرت نشسته، خود را بشدت مقتدر نشان می‌دهد. وی بدون هیچ اغماضی در پی خلع یا تفوق بر رقبا با تحمیل اراده خود است.

موج اخیراعتراضات در سراسر مناطق عمدتا سنی در شمال و غرب بغداد از جمله اعتصابات و تحصن‌ها، درگیری‌های قومی را شدت بخشیده است. سنی‌های این مناطق بویژه در ماه گذشته واز زمانی که محافظان رفیع‌العیساوی، وزیر دارایی سنی عراق بازداشت شدند در جوش و خروش بوده‌اند. این اقدام تحریک‌آمیز خاطرات حادثه مشابه یکسال قبل را زنده کرد. سال گذشته نیروهای نوری المالکی محافظان طارق‌الهاشمی یکی دیگراز رهبران سنی و معاون رئیس‌جمهور عراق را به اتهام دخالت در جوخه‌های مرگ شیعیان، زندانی و محکوم به اعدام کردند.

طارق الهاشمی به اربیل مرکز استان خود مختار کردستان عراق فرار کرد و اکنون در ترکیه اقامت دارد. او اخیر به‌طور غیابی به مرگ محکوم شده است.

بیماری حاد جلال طالبانی، رئیس‌جمهور کرد و تشریفاتی عراق که در مواقعی نقش یک میانجی موثر در رقابت‌های قومی را بازی می‌کرد، بیش از هر چیز سلسله اعصاب عراق را آشفته و به‌هم ریخته است.

نارضایتی سنی‌ها عمیق‌تر خواهد شد. حاکمیت طولانی‌مدت آنها تا زمان سقوط صدام و صدمات و خسارات ناشی از سنگینی خشونت‌ها در طول اشغال آمریکا، عرب‌های سنی عراق را به این نتیجه رسانده است که آنها به‌طور عمدی به حاشیه رانده شده‌اند.

جنگ داخلی در کشور همسایه عراق یعنی سوریه و فضای بشدت شوم و فرقه‌ای آن وضع را بدتر کرده است.

گروه‌های سنی عراق از جمله بعضی از وابستگان به القاعده سلاح و جنگجو به شورشیان سوریه می‌فرستند و شورشیان سنی که زمانی به آمریکایی‌ها حمله می‌کردند اکنون شیعیان و حامیان نوری المالکی را هدف گرفته‌اند.

اعتراضات اخیر سنی‌ها، طرفداری مقتدا صدر روحانی شیعه را به‌همراه داشته و جنبش قدرتمند و محبوب وی بر شدت انتقادات از نوری المالکی افزوده است.

شاید مالکی می‌توانست در جهت جلب حمایت کردها در شکاف فرقه‌گرایانه عربی در عراق حرکت کند، اما طرح ادعا درباره مناطقی از کردستان عراق که ساکنان آن کرد نیستند ازجمله شهر کرکوک، وضع را بغرنج‌تر کرده است. وزارت نفت عراق با اقدامات موفقیت‌آمیز کردها در ترغیب شرکت‌های نفتی خارجی برای اکتشاف نفت در مناطق تحت حاکمیت خودشان بشدت مخالفت کرده است. عراق اکنون در حال تجربه یک خشونت وحشتناک است. دموکراسی دست پخت آمریکایی‌ها در عراق بسیار شکننده به‌نظر می‌رسد و دورنمای یک هماهنگی حقیقی میان سه‌قومیت اصلی یعنی اعراب شیعه، اعراب سنی و کردها و عناصر قبیله‌ای آنها هیچگاه تا این اندازه مبهم و تیره و تار نبوده است.