نیابت قضایی در امور مدنی

در واقع در هر مورد که رسیدگی به پرونده به دلایلی چون تحقیقات از افراد مطلع و گواهان یا معاینه محلی یا هر اقدام دیگری که باید خارج از مقر دادگاه رسیدگی‌کننده به دعوا انجام گیرد، دادگاه رسیدگی‌کننده به دعوا به مرجع صلاحیت‌دار نیابت می‌دهد تا اقدام لازم را برای بررسی دلیل انجام دهد و نتیجه را طی صورتجلسه به دادگاه نیابت‌دهنده بفرستد. البته این اقدامات هنگامی برای قاضی ارزش دارد که نیابت‌گیرنده مورد اعتماد او باشد.

در مواردی که تحقیقات باید خارج از کشور انجام شود، دادگاه بنا بر مقررات و مطابق عهدنامه‌هایی که بین دولت ایران و کشور خارجی وجود دارد به دادگاه کشور خارجی نیابت می‌دهد تا در قلمرو قضایی‌اش تحقیقات را انجام دهد و صورتجلسه مربوط به آن را به ایران بفرستد.

مثلا فرض کنیم موضوع نیابت، انجام تحقیقات از کارشناسی باشد که مقیم آلمان است و دادگاه برای اثبات ادعای خواهان یا احراز صحت دفاع خوانده لازم می‌بیند که از کارشناس آلمانی تحقیق کند.

در این صورت با اعطای نیابت قضایی به دادگاه آلمان از آنجا می‌خواهد تا تحقیقات لازم را از آن شخص به عمل آورده و به ایران بفرستد که البته هنگامی تحقیقات دادگاه آلمان برای قاضی ایرانی ارزش دارد که یقین و اطمینان ایجاد کند. این در حالی است که دادگاه‌های ایران هم می‌توانند به شرط رفتار متقابل، نیابتی که از طرف دادگاه‌های کشورهای دیگر راجع به تحقیقات قضایی به آنها داده می‌شود را قبول کنند و انجام دهند.

البته باید توجه داشت که قاضی ایرانی این نیابت را مطابق قانون ایران انجام می‌دهد، نه قانون کشور خارجی. برای مثال اگر دادگاهی از کشور فرانسه، تقاضای تحقیق از گواهی را که مقیم ایران است، بکند، قاضی ایرانی ابتدا گواه را احضار و با بیان سوگند از او تحقیق می‌کند، حتی اگر این موضوع خلاف قوانین فرانسه باشد. البته اگر دادگاه فرانسه از قاضی ایرانی بخواهد که هنگام انجام نیابت، ترتیبی خاص را رعایت کند، دادگاه ایران می‌تواند به شرط معامله متقابل و در صورتی که انجام آن ترتیب، مخالف موازین اسلام و قوانین مربوط به نظم و اخلاق حسنه جامعه ایرانی نباشد، برابر آن عمل کند.

این در حالی است که در مورد ارجاع امر به کارشناسی هم می‌توان به دادگاه خارجی نیابت قضایی داد. درواقع در هر موردی که رسیدگی به دلایل مستلزم انجام اقداماتی است که باید خارج از کشور صورت بگیرد، می‌توان نیابت داد.

مثلا فرض کنیم هواپیمای روسی که در تملک دولت ایران است، سقوط می‌کند و ورثه افراد حادثه‌دیده دعوایی به طرفیت شرکت هواپیمایی ایران اقامه می‌کنند که رسیدگی به این پرونده مستلزم انجام کارشناسی روی جعبه سیاه و محتویات آن در خارج از کشور توسط کارشناسان خارجی مقیم روسیه است. در این حالت دادگاه با اعطای نیابت از دادگاه روسیه تقاضای جلب نظر کارشناسان روسی را می‌کند.