سبدبافی تبریز احیا می‌شود

این هنر ظریف در سال‌های گذشته، در شهرستان مرند و بخصوص روستای کشکسرای به خاطر وجود گندمزارهای وسیع رواج زیادی داشت و زنان و دختران این دیار از طریق این هنر و با بافت انواع سبد و وسایل و لوازم آشپزخانه، نقش زیادی در بهبود شرایط اقتصادی خانواده ایفا می‌کردند؛ اما متاسفانه از حدود یکی دو دهه پیش تاکنون مردم منطقه رفته‌رفته تمایلشان را برای انجام این کار از دست دادند تا این‌که این هنر بومی به کلی رو به فراموشی نهاد و از این منطقه رخت بربست.

مدیر آموزشگاه صنایع دستی شهرستان مرند در مورد نحوه سبدبافی در این استان می‌گوید: برای سبدبافی از ساقه‌های گندم استفاده می‌شود و این ساقه‌ها از 2 قسمت ظریف و کلفت تشکیل شده‌اند که از ساقه‌های ظریف در بافت و از ساقه‌های کلفت به عنوان زیربنا و پود کالا استفاده می‌شود.معصومه اسماعیلی می‌افزاید: نحوه بافت به این صورت است که ابتدا ساقه‌ها را حدود 45 دقیقه در آب می‌جوشانند و سپس از رنگ‌های طبیعی مثل پوست پیاز، گردو و زردچوبه برای رنگ‌آمیزی استفاده می‌کنند. البته امروزه به علت در دسترس نبودن رنگ‌های طبیعی از رنگ‌های شیمیایی که از ثبوت و دوام کمتری برخوردارند، استفاده می‌شود.

معاون صنایع دستی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری آذربایجان شرقی نیز با بیان این‌که تولید و خلق یک هنر دستی به محصولات رایج در منطقه بستگی دارد، به «جام‌جم» می‌گوید: چون در روستای کشکسرای شهرستان مرند، گندم مهم‌ترین محصول کشاورزی محسوب می‌شود، لذا از قدیم زنان و دختران روستا با استفاده از این نعمت خدادادی آثار هنری زیبایی خلق می‌کردند.

فرشاد به‌آفرین می‌افزاید: با توجه به این‌که برای خلق این هنر دستی زحمت زیادی لازم است، لذا به نظر می‌رسد مهم‌ترین علت منسوخ شدن این هنر به وضعیت بازار و عدم استقبال متقاضیان از هنر سبدبافی برمی‌گردد.

به نظر کارشناسان، با توجه به این‌که نحوه ساخت سبد طوری است که باید ساقه‌ها را خیساند و آنها را برای شکل دادن قابل انعطاف کرد، لذا بیشتر زنان و دختران به دلیل ایجاد حساسیت‌های پوستی ناشی از رطوبت ساقه‌ها و همچنین مشکلات بازار فروش، تمایلی به تولید این محصول هنری ندارند و ترجیح می‌دهند به جای ساقه‌های گندم از نی نوشابه برای سبدبافی استفاده کنند.

فرشاد به‌آفرین می‌گوید: متاسفانه در چند سال اخیر، پدیده بدی بین هنرمندان رایج شده و اکثر زنان و دختران روستا با استفاده از نی نوشابه به تولید کالاهایی شبیه آنچه با ساقه گندم می‌ساختند، می‌پردازند و این کار باعث شد عملا هنر و صنعت سبدبافی از منازل و آشپزخانه‌ها دور شود.

وی با اشاره به این‌که کالاهایی که از نی نوشابه درست می‌شوند، به هیچ وجه جنبه هنری ندارند‌، می‌افزاید: با توجه به این‌که مواد اولیه این نی‌ها از طبیعت گرفته نشده و پلاستیکی‌اند، لذا با کمی حرارت از بین می‌روند. این در حالی است که محبوبه زینالی، یکی از تولیدکنندگان سبد در شهرستان مرند نظر دیگری دارد.وی معتقد است؛ با توجه به این‌که ساخت وسایل با نی نوشابه نسبت به ساقه گندم راحت‌تر و در بیشتر مواقع زیباتر و بادوام‌تر است، لذا تولیدکنندگان ترجیح می‌دهند برای جلوگیری از مشکلات پوستی این وسایل را با نی نوشابه بسازند.

زینالی می‌افزاید: البته متقاضیانی داریم که به‌‌رغم مشاهده کالاهای ساخته شده با نی نوشابه، باز سفارش ساخت با ساقه گندم را می‌دهند؛ اما چون این محصول آن‌طور که باید به بازار شناسانده نشده، بیشتر تقاضاهای ما به صورت سفارشی آن‌هم از طرف دوستان و اطرافیان و در بعضی مواقع شهرها و روستاهای نزدیک صورت می‌گیرد.

وی که هنر سبدبافی، هنر آبا و اجدادی‌اش است، درخصوص علت منسوخ شدن این هنر اظهار می‌کند: در قدیم که مزارع گندم به صورت دستی درو می‌شد، گندم از کاه جدا نمی‌شد؛ اما امروزه با توجه به مکانیزه شدن برداشت محصول، کاه به کلی از گندم جدا می‌شود و درواقع ساقه‌ای برای درست کردن سبدباقی نمی‌ماند، لذا اکنون به منظور فراهم کردن ماده اولیه سبدبافی از روستاییانی که از قبل ساقه گندم انبار شده دارند، این محصول را تهیه می‌کنیم.

زینالی با بیان این‌که شناخت این هنر در بین مردم و بخصوص شهروندان بسیار ضعیف است، می‌گوید: مسوولان قبلی آن‌طور که باید نسبت به شناساندن آن اقدامی نکرده‌اند، لذا تولید این هنر در روستای کشکسرای با توقف یکی دو دهه‌ای مواجه شده بود؛ اما با حمایت مسوولان میراث فرهنگی استان از سال گذشته، اقدام به پذیرفتن هنرجو و احیای مجدد این هنر زیبا در منطقه کرده‌ایم.به گفته وی، هرچند احیای مجدد این هنر از سال گذشته آغاز شده؛ اما تا زمانی که مردم از این هنر و کالاهای ساخته شده از ساقه‌های گندم اطلاع چندانی نداشته باشند، ادامه کار دشوار خواهد بود.

سعیده دلال‌علیپور‌/‌ جام‌جم تبریز