ماه محرم در «آفتاب شرقی»

«آفتاب شرقی» ـ ویژه برنامه اذان ظهر شبکه یک سیما ـ از جمله برنامه‌هایی است که با نزدیک‌شدن به ماه محرم با حفظ رسالت خود، رنگ و بویی دیگر گرفته است. چندی پیش در پشت صحنه این برنامه، گفت‌وگویی با عوامل آن انجام دادیم که در ادامه می‌خوانید.

آفتاب شرقی طی 10 سال گذشته صرفا به استقبال اذان ظهر می‌رفت و بندرت مهمانان و کارشناسان مذهبی را به خود می‌دید و به‌طور کلی فاقد مباحث گفت‌وگومحور بود. اما در 4 ماه گذشته، بخشی مختص میزگرد در برنامه گنجانده شد که هر روز با حضور یک کارشناس در حوزه مسائل دینی پیش می‌رود. تیم برنامه‌سازی آفتاب شرقی که از ابتدای ماه رمضان امسال سبک و سیاق جدیدی را برای این برنامه پیش گرفته‌اند اکنون به ایام محرم رسیده‌ است.

آفتاب شرقی فرصت خوبی دارد تا با رویکردی متفاوت نسبت به گذشته، شاکله برنامه‌ای گفت‌وگومحور به خود گیرد و مباحث ارزشمندی را در قرابت با عاشورا تقدیم مخاطبان شبکه سراسری سیما نماید. یونس قاسمی (تهیه‌کننده آفتاب شرقی) می‌گوید: همزمان با آغاز محرم بحث امر به معروف و نهی از منکر را پیش گرفتیم که به‌طور مستقیم با قیام امام حسین(ع) در ارتباط است و در ادامه نیز مباحثی را از جنبه‌های گوناگون قیام عاشورا و نگاه به سیره امام حسین و اهل بیت(ع) توسط کارشناسان ثابت برنامه پی می‌گیریم؛ به‌طور مثال روز شنبه با حضور کارشناس مباحث خانواده از منظر خود مباحث یادشده را مورد بررسی قرار می‌دهند. در حوزه احکام نیز در خصوص مباحث احکام فقهی امر به معروف و نهی از منکر و دیگر مبانی عاشورایی سخن به میان می‌آید.

وی همچنین در خصوص جهت​گیری این برنامه معارفی در ایام ویژه محرم می‌گوید: ساختار برنامه در این مدت تغییراتی داشته اما زمان آغازین برنامه همچون گذشته است. از دیگر بخش‌های ثابت برنامه که دچار تغییر نمی‌شوند تلاوت قرآن، اذان و نیایش است که حدود 30 دقیقه از زمان آفتاب شرقی را به خود اختصاص می‌دهد. در 30 دقیقه دیگر نیز با توجه به فضاسازی خاص این ایام، پلی‌بک‌هایی در نظر گرفته‌ایم و تلفیقی از بخش‌های مداحی، نریشن، سخنرانی بزرگان و مراجع و... است.

قاسمی در ادامه می‌گوید: دکور آفتاب شرقی نیز با تغییراتی حال و هوای محرمی دارد. کتیبه‌هایی در پشت سر مهمان و مجری قرار دارد و فضای دکور نیز حس و حال محزونی به خود گرفته است.

وقتی از او سئوال می کنم آیا با توجه به بار غنی معنایی این ایام، مخاطبان با سبک و سیاق گذشته برای ارائه پرسش‌های خود مجالی پیدا می‌کنند؟ تهیه‌کننده آفتاب شرقی می گوید: از همان ابتدا با اضافه‌شدن بخش گفت‌وگویی قصد داشتیم به شبهات مخاطبان پاسخی روشن و شفاف دهیم. در حوزه محرم و قیام امام حسین (ع) مسلما پرسش‌های ذهنی بیشماری وجود دارد که متناسب با موضوع برنامه بحث را به سمت و سوی پاسخدهی به این شبهه‌ها پیش می‌برد؛ یعنی میان مجری و کارشناس گفت‌وگویی یکسویه انجام نمی‌گیرد.

برنامه‌های معارفی در زمره ساخته‌های خاص تلویزیونی جای می‌گیرند. در این خصوص اجرای چنین برنامه‌هایی ‌باید تفاوتی ساختاری نسبت به دیگر حوزه‌های اجرا داشته باشد. سیدمحمد سادات اخوی (مجری برنامه) همین عقیده را دارد.

به‌طور کلی 2 شیوه در اجرای برنامه‌های معارفی وجود دارد که یک روش جاری و عرفی اجرا در تلویزیون است که معمولا همکاران کمترین حد سخن‌گفتن را پیش می‌گیرند، چه در مقام بحث‌کردن با کارشناس و چه در حوزه اداره برنامه.

بخش دیگر اجرا در تلویزیون به نوآوری‌های موجود در این عرصه برمی‌گردد. متاسفانه در حال حاضر از یک سو به دلیل برخی سلایق مدیریتی، نگاه مخاطبان و از دیگر سو سلیقه مهمانان و کارشناسان حضوری برنامه، مبحث اجرا را متاثر خود ساخته است. بنده معتقدم فرد تا آنجا که امکان دارد می‌باید مجری باشد، سپس کارشناس و در وهله بعدی هم​صحبت خوبی برای مهمان برنامه.

سادات اخوی همچنین از دغدغه شخصی‌اش در حوزه اجرا می‌گوید: سعی کرده‌ام در شروع پرانرژی و برای مهمانان، مخاطب خوبی باشم. جایی که بحث دقیق است مدام وارد بحث نشوم یا در مقدمه‌های برنامه که معمولا طولانی است و من با مدت زمانش چندان موافق نیستم سکوت می‌کنم و گوش می‌دهم. چون این احترامی است که هم در فرهنگ اسلامی و هم در فرهنگ ایرانی توصیه شده است.

مجری آفتاب شرقی ادامه می‌دهد: در بخش دوم که وارد گفت‌وگو می‌شوم در بیشتر روزها پیامک و سوالات مردم خوانده می‌شود و اینجا سعی می‌کنم با ورود به بحث در مقام مخاطب، مقابل مهمان برنامه بنشینم. فرض می‌کنم مخاطبی که این پیامک را فرستاده آیا با جواب کارشناس برنامه قانع شده است یا خیر. گاهی برخی کارشناسان ما از این نوع برخورد دلگیر می‌شوند، چرا که اغلب با سخنرانی‌های یکطرفه سر و کار داشته‌اند، اما برخی کارشناسان دارای سابقه‌ای رسانه‌ای هستند و به صورت هماهنگ با مجری بحث را پیش می‌برند، همچون آقایان سید مرتضی خاتمی و ثمری و در بحث پذیرش پرسش نیز آقای رضایی در حوزه احکام تعامل خوبی برقرار می‌کند.

اما به نظر می‌رسد محتوای دینی می‌باید انبوهی از سلایق را پوشش دهد، چراکه حوزه دین و معارف به قشری خاص از مردم تعلق ندارد و همه‌گیر است، اما رسانه نیز با این رویکرد برنامه‌های مناسبتی خود را روانه آنتن می‌کند؟

مجری آفتاب شرقی می‌گوید: من با گروه معارف شبکه‌های مختلف کار کرده‌ام و می‌بینم این دغدغه میان دوستان برنامه‌ساز وجود دارد. اجرای مذهبی در کشور ما آسیب‌دیده است و با دیدی قالبی به آن نظر می‌شود؛ شیوه‌ای که شخصا در این حوزه می‌پسندم سرشار از انرژی و شادابی مجری و نیز بی‌تعارف‌بودن مجری مذهبی در مقابل کارشناس و مردم است، ولی هنوز نمی‌دانم چرا این شیوه روی آنتن جواب نمی‌دهد و بلافاصله از سوی مخاطب با دافعه روبه‌رو می‌شود.

وی در ادامه می‌گوید: ماه رمضان 90 اتفاقی را رقم زد که بنده 3 برنامه مذهبی را همزمان اجرا کردم، از جمله آفتاب شرقی. این حجم کاری مرا بر آن داشت تا در این خصوص کمی تامل کنم که در رسانه می‌باید کار ویژه‌ای برای ارتقای سطح سلیقه مردم صورت پذیرد. شاید وقت آن رسیده است که یک برنامه معارفی طی دهه‌های متوالی با یک تیم برنامه‌سازی پیش برود و دارای اتاق فکری قوی باشد. به این معنا که ما بپذیریم و باور داشته باشیم که پس از سال‌ها، وقت آن رسیده است تا مردم با شادابی‌های دین آشتی کنند. در پیامک‌ها بارها شاهد اعتراض مردم بوده‌ام که چرا مقابل علما لبخند بر لب داری... در صورتی که کارشناس برنامه از این برخورد استقبال می‌کرد و این مبنا وجود نداشت که باید خود را با کارشناس و وظیفه اجرا در رسانه یا با سلیقه طیف حداقل مردم هماهنگ کنم. اگر می‌خواهیم طیف غالب مخاطبان یعنی جوانان را جذب کنیم باید تحولی جدی در اجرای برنامه‌های مذهبی ایجاد شود.

او با بیان این‌که اجرا در حوزه برنامه‌های معارفی باید به گونه‌ای باشد که برنامه را سر پا نگه دارد و تا انتهای برنامه مخاطبان گوناگون را جذب کند، ادامه می‌دهد: اشکال این است که برنامه‌های معارفی دارای مخاطبی کاملا خاص است که با چنین مباحثی در جایی دیگر نیز آشنایی دارد؛ در دانشگاه، پای منبر علما و... .

اگر ما به جذب مخاطبی جدید و از طیف‌های مختلف مبادرت ورزیم می‌توان گفت برنامه در حوزه معارف موفق بوده است. گاه در برنامه‌ای همچون این شب‌ها، مجال این اتفاق وجود دارد اما آفتاب شرقی چنین امکانی ندارد، چراکه نزدیک به یک دهه روی آنتن است و مجریان مختلفی را به خود دیده و سلیقه حال حاضر مخاطب نسبت به این برنامه ثابت است و بنده که نزدیک به 4 ماه در این برنامه حضورداشته‌ام، شاید کمتر بتوانم خود را با این سبک هماهنگ کنم. چراکه در اجرای چنین برنامه‌هایی در وهله اول می‌کوشم مباحث بسیار پرانرژی باشند و دیگر آن‌که مخاطبان جدیدی جذب برنامه شوند. در دسته‌بندی پیامک‌ها نیز بالارفتن تعداد و تغییر نظرات مخالف به موافق برای ما نشانه هایی است از این‌که مخاطب برنامه را پذیرفته است یا خیر.

مبحث امروز آفتاب شرقی به آداب عزاداری، فلسفه پوشیدن رنگ مشکی در عزای اباعبدالله الحسین (ع)، نذورات و پرداخت وجوه مالی برای این ایام اختصاص دارد.

پس از پایان برنامه، دقایقی با سید مرتضی خاتمی خوانساری (کارشناس آفتاب شرقی) همکلام شده و نظرات وی را در خصوص رویکرد رسانه در این ایام جویا می‌شوم: انگیزه محرم و شهادت بزرگ اولاد پیامبر توجه طیف‌های مختلفی از مخاطب را جلب می‌کند. اما در شعب مختلف برنامه‌سازی مباحث محتوایی عاشورا همچون بیان اصل اسلام، قرآن کریم وظایف شرعی گنجانده می‌شود و همین‌طور مسائلی که باعث شد این واقعه رخ دهد و درس‌هایی که بیننده می‌باید دریافت کند در زیربنای برنامه‌ها وجود دارد و مباحث دیگر به جنبه‌های عاطفی و عزاداری معطوف است.

خاتمی خوانساری با بیان این مطالب می‌گوید: قیام امام حسین (ع) در مباحث تفسیری قرآنی و تحلیل‌های دینی انگیزه‌ای برای جمع و اجتماع به دست می‌دهد تا مردم به دنبال این مفاهیم باشند. حوزه‌های علمیه نیز در مناطق و شهرهای مختلف کشورمان بنا بر همین هدف دایر شده است. تجمع جمعیت عزادار نیز مقدمه‌ای است برای دریافت مفاهیم ارزشمند عاشورایی ولی دهه محرم با توجه به محدودیت زمانی می‌باید انگیزه و پایه‌ای شود برای برنامه‌های هفتگی، حتی در طول سال.

وی ادامه می‌دهد: در این 10 روز فرصت چندانی برای انتقال تمام رویدادها و درس‌های قیام وجود ندارد و همین فرصت کوتاه نیز بخوبی مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد. بخش اعظمی از مراسم عزاداری به سخنرانی‌ها و میزگردهای کارشناسی با محتوای غنی عاشورایی و بخشی نیز به سینه‌زنی و اظهار مصیبت اختصاص می‌یابد.

حجم قابل توجهی از زمان برنامه آفتاب شرقی مختص گفت‌وگو‌هایی است که موضوع اصلی برنامه را طرح‌ریزی می‌کنند. میزگردهایی که به عمد با حضور مجری و کارشناس برنامه هدایت می‌شوند، نیازمند نوعی خاص از کارگردانی بوده تا در کنار انتقال دقیق محتوای گفت‌وگو، ری‌اکشن و تایید مجری و نیز فضای سیال و جاری در بحث به بیننده منتقل شود.

علیرضا تاجفر (کارگردان تلویزیونی برنامه) با اشاره به فضای کلی برنامه‌های گفت‌وگومحور می‌گوید: برنامه‌های گفت‌وگومحور در تقسیم‌بندی برنامه‌های تلویزیونی پایه‌ای ثابت دارند. در بحث موضوعی، فضاسازی‌ها و نوع چینش تصاویر تغییراتی اعمال می‌کنیم. دکور، لباس، فرم و ریتم بیان، نوع گفت‌وگویی که در جریان است و تقسیم‌بندی موضوعات دیگر در ترکیب با گفت‌وگوی کارشناسی، مجموع برنامه را شکل می‌دهند.

تاجفر اضافه می‌کند: در برنامه‌هایی با موضوعات مذهبی ریتم برنامه معمولا ملایم‌تر است و اتفاقات بصری و همچنین کلام به آرامی اتفاق می‌افتد. در ایامی همچون محرم، به دلیل وجود موضوعات مختلف و بخش‌های گزارشی، خود به خود فضا به سویی کشیده می‌شود که جریان داخل استودیو، ریتم و گفت‌وگو و... نیز فضایی مناسبتی را القا می‌کند. علاوه بر این، ترکیب‌بندی بخش و بخش‌های تولیدی فضای کلی را می‌سازد. البته جریان زنده داخل استودیو می‌باید با بخش‌های تولیدی کاملا هماهنگ باشد. آفت بزرگی که در این میان وجود دارد هماهنگ‌نبودن 2 گروه تولید خارج و داخل استودیو است که آسیبی بسیار جدی را به برنامه وارد می‌کند که یک نوع دوگانگی را پیش روی بیننده به تصویر می‌کشد. این برنامه هر روز از ساعت 40/11 دقیقه روی آنتن قرار می‌گیرد.