«شیخ جبرئیل» یاری می‌خواهد

کلخوران که قریه‌ای در 3 کیلومتری شمال اردبیل است و امروز با توسعه شهر جزو محلات اردبیل محسوب می‌شود، محل دفن اجداد شیخ صفی، نوادگان امامان و برخی شخصیت‌های مهم این سلسله است.

شیخ جبرئیل کلخوران پدر شیخ صفی‌الدین اسحق اردبیلی جد سلاطین صفوی است. بقعه او از تقدس فراوانی نزد مردم این منطقه و روستاهای اطراف برخوردار است.این بقعه به استناد کتب تاریخی یا در زمان سلاطین صفوی ساخته شده است یا پیش از آن در زمان شیخ صدرالدین پسر شیخ صفی. در این بقعه علاوه بر زیارت و برگزاری مجالس معنوی و عزاداری، در بیشتر اوقات سال نذری‌های بسیاری بین مسافران و گردشگران و اهالی محل پخش می‌شود. این اثر به دلیل معماری و تزئینات داخلی نیز بسیار ارزشمند و مورد توجه است، چراکه سبک معماری دوره صفوی و پیش از آن را در همان نگاه اول متجلی می‌سازد، اماکارشناسان معتقدند کاشیکاری‌ها و مقرنس‌های گچی این بنای ارزشمند هم‌اکنون به دلیل بی‌توجهی و عدم رسیدگی از بین رفته و تنها نشانی از آثار باقی مانده است. محوطه این بنا نیز که محل تاریخی و مکان دفن اجداد و بزرگان صفویان است، مملو از سنگ قبرهای قدیمی با سنگ‌تراشی و نقوش زیباست که به حال خود رها شده است. قسمت اصلی بقعه که مقبره 3 تن از اجداد شیخ صفی ازجمله شیخ جبرئیل پدر شیخ صفی، شیخ قطب‌الدین جد او و صلاح‌الدین جد شیخ جبرئیل در آن قرار دارد و هر سه در یک جا دفن شده‌اند، گنبد دو پوشی است که بیشترین آسیب را به دلیل مرمت غیر اصولی متحمل شده است.

یکی از بازدیدکنندگان محلی این بنا در گفت‌وگو با مهر در این خصوص می‌گوید: ‌گچبری‌های گنبد اصلی و حجره‌های اطراف با نهایت دقت و ظرافت و تقارن کار شده که چشم هر بیننده‌ای را متوجه ذوق هنری نهفته در خود می‌کند، اما متاسفانه با وجود افزایش امکانات و اعتبارات برای نگهداری بناهای تاریخی، امانتداری خوبی صورت نگرفته است.

کاظم دولت‌آبادی با اشاره به عظمت و زیبایی این بنا در گذشته می‌افزاید: در چند دهه گذشته بقعه بدرستی بازسازی نشده، به طوری که حتی معماری اصیل و گچبری‌های بی‌نظیر این بنا صدمات زیادی دیده و بخش‌های بسیاری زیر گچ مدفون شده است.

به گفته این شهروند اردبیلی در ورودی ایوان اصلی این بقعه از طلا و با نقوش زیبایی مزین بوده که به همراه گلدسته‌های طلایی در گذشته غارت و هم‌اکنون زینت بخش موزه‌های فرانسه است. حتی از شمعدان‌های نفیس، چراغ‌های شیشه‌ای و لامپ‌های آویزان طلاکاری شده این بنا نیز دیگر اثری نیست. با وجود این‌که نشانه‌هایی از بازسازی محوطه و حیاط بقعه توسط میراث فرهنگی استان اردبیل احساس می‌شود، اما زمان اتمام این بازسازی که چندین سال است آغاز شده به درستی معلوم نیست.

به گفته یکی از اهالی محل که برای زیارت امامزاده سیدحمزه به این مکان آمده بود، بازسازی این محوطه حدود 20 سال پیش آغاز شده اما سال‌های متمادی تعطیل بوده و فعالیتی صورت نگرفته است.

یاور سرمدی می‌گوید: حداقل کاری که به نظر می‌آید باید انجام شود جمع‌آوری سنگ قبرهای تاریخی از فضای آزاد محوطه است که بارش برف و باران و شرایط جوی سخت منطقه باعث خرد شدن این سنگ‌ها شده است.

وی به گلخانه انتهای باغ اشاره می‌کند و می‌افزاید: این گلخانه که بتازگی در این نقطه احداث شده محل دفن دسته‌ جمعی کشته‌شدگان جنگ چالدران بوده که در یکی از بازسازی‌ها تمامی اسکلت‌های آن تخلیه و به محل نامعلومی منتقل شده است. سرمدی یکی از دلایل رشد روستای کلخوران را حضور گردشگران غیرایرانی می‌داند و تصریح می‌کند: گردشگران خارجی که در این محل حضور می‌یابند، بیش از ایرانی‌ها از قدمت و تاریخ آن اطلاع دارند و بسیاری از آنها حتی در مواجهه با معماری کنونی بنا متحیر شده و از عدم توجه و نحوه مرمت آن اظهار تاسف می‌کنند.

وی با ابراز تاسف از بی‌توجهی‌ها، این منطقه را به علت وجود بقعه شیخ جبرئیل یکی از قطب‌های گردشگری کشور می‌داند و می‌گوید: به نظر می‌رسد که در حق این اثر تاریخی و ارزشمند اجحاف شده است، زیرا نه‌تنها اقدام شایسته‌ای برای احیای آن نشده، بلکه تاکنون درخصوص معرفی و شناسایی این بنا به گردشگران کاری صورت نگرفته است.

یکی از اهالی کلخوران نیز با بیان این که در چند سال اخیر مرمت‌هایی در محوطه این مکان ازجمله دیوارکشی و سرامیک کف انجام شده است به «جام‌جم» می‌گوید: در حال حاضر وضعیت این بنای تاریخی و محوطه اطراف آن به نسبت قبل که یک مکان رها شده و متروکه بود، بهتر شده اما همچنان نیاز به مرمت و رسیدگی دارد.

غلامحسین غاربی، مدرس دانشگاه با بیان این که محوطه اطراف بقعه یک قبرستان تاریخی است، می‌افزاید: علاوه بر قبر شیخ صفی، 2 تن از برادران تنی امام رضا(ع)‌ به نام‌های سیدحمزه و صدرالدین در این مکان دفن شده‌اند که قبر آنها نیز وضعیت مطلوبی ندارد، در حالی که تنها وجود این قبور کافی است تا این مکان به یک قطب گردشگری مذهبی در کشور تبدیل شود.

در همین حال مدیرکل میراث فرهنگی و گردشگری استان اردبیل در گفت‌وگو با خبرنگار ما با بیان این که مرمت بقعه و محوطه اطراف آن از 3 سال پیش شروع شده است، می‌گوید: در حال حاضر مرمت و استحکام‌بخشی بنا و جدول‌کشی باغ‌های اطراف تمام شده و ساماندهی محوطه اطراف بنا نیز از پیشرفت 40 درصدی برخوردار است.بهروز ندایی با بیان این که تمام مرمت‌های انجام شده در طول سالیان گذشته در این بنا کاملا اصولی و علمی بوده است، می‌افزاید: مرمت‌ها توسط افراد خبره و آگاه و براساس طرح مرمتی که در تهران به تصویب رسیده، صورت گرفته است. وی با اشاره به این که در حال حاضر بنا سالم است و گردشگران نیز به آنجا رفت و آمد می‌کنند، تصریح می‌کند: بقعه و مقبره هیچ مشکلی ندارد و هنوز سر پا، سر جای خود ایستاده و هیچ احتیاجی به مرمت و بهسازی فوری و سریع ندارد.