پیوند خوشنویسی با ذات قدسی

از سوی دیگر، دارا بودن عمر 1200 ساله خوشنویسی ایرانی، وجود هنرمندان نامدار و تاثیرگذار و همین طور مفاهیمی که به فراخور زاویه دید هر هنرمند از این هنر تجلی یافته است، آن را هنری متمایز، دشوار و توام با عرق‌ریزان روح معرفی می‌کند. اگرچه، طی سال‌های اخیر خوشنویسی به دلایل مختلف و شتابزدگی دنیای روزمره از رونق گذشته برخوردار نیست و هر از گاه به برپایی نمایشگاهی اینجا و آنجا محدود می‌شود، اما هنوز هم پایگاه خود را نزد عامه مردم حفظ کرده است. طی روزهای گذشته، نمایشگاه خوشنویسی مرکب استادان با بیش از 50 اثر خوشنویسی از 22 استاد خوشنویس با موضوع آیات قرآنی در موسسه فرهنگی هنری صبا افتتاح شده است. عباس اخوین، غلامحسین امیرخانی، جواد بختیاری، سیدرضا بنی‌رضی، مرحوم حسین تهرانی، محمد حیدری، کیخسرو خروش، محمد سلحشور، علی شیرازی، اسرافیل شیرچی، عبدالصمد صمدی، امیراحمد فلسفی، یدالله کابلی خوانساری، مجتبی ملک‌زاده، ایرج نعیمایی، فتحعلی واشقانی فراهانی و... برخی ‌هنرمندان شرکت‌کننده در این نمایشگاه به شمار می‌روند. با برخی از این استادان درباره نمایشگاه حاضر که تا 26 آبان ادامه دارد، به گفت‌وگو نشسته‌ایم که در پی می‌آید.

استاد کیخسرو خروش از پیشکسوتان عرصه خوشنویسی و نامی آشنا برای اهالی هنر است.

او نیز مانند دیگر هنرمندان عرصه خوشنویسی در موسسه فرهنگی هنری صبا به ارائه چند اثر از خود پرداخته و درباره این نمایشگاه می‌گوید: تاثیرپذیری از قرآن کریم در خوشنویسی از دیرباز تا امروز در کار هنرمندان مختلف به چشم می‌خورده است. البته قرآن کریم، بیشتر به خط نسخ نوشته می‌شده است. شاید به این خاطر که خط نسخ برای متون فارسی طراحی شده است. اما اگر در کار هنرمندان دوره‌های گذشته دقیق شویم مشاهده می‌کنیم که خوشنویسان اغلب سوره حمد یا آیت‌الکرسی را به خط نسخ می‌نوشته‌اند. اگرچه طی دوره‌های گذشته، قرآن را همواره با خط کوفی می‌نوشتند. دلیلش هم این بود که هنوز خطوط شش‌گانه ابداع نشده بود. البته بعد از این که خطوط شش‌گانه پدید آمدند و به نوعی به تکامل رسیدند نگارش قرآن‌ها از خط کوفی به خط نسخ منتقل شد.

خروش درباره نمایشگاه اخیر در موسسه فرهنگی هنری صبا نیز می‌گوید: به طور کلی نمایشگاه به لحاظ کیفی مطلوب بوده است و آن طور که از طیف بازدیدکنندگان در مراسم افتتاحیه برمی‌آمد، نشان می‌دهد که مقوله خوشنویسی در جامعه از اقبال کافی برخوردار است و مردم تمایل زیادی برای تماشای آثار خوشنویسی نشان می‌دهند.

از او درباره مهم‌ترین مولفه‌ای که در آثار خوشنویسی‌اش طی سال‌های گذشته تا امروز نهفته است می‌پرسم. خروش می‌گوید: من یک مقدار مسائل سلیقه‌ای را در کار خود گنجاندم که البته کم هم نبود و خط مرا متفاوت کرد. بیش از 20 سال است که آثار من دارای ویژگی‌های خاصی است که آن زمان وارد خط کرده‌ام. یعنی شاید بتوان گفت تحولاتی در فرم به وجود آوردم. البته ساختار خط به هر حال یکسان است و از قواعد دوازده‌گانه خوشنویسی پیروی می‌کند. از منظر من، خط هندسه روحانیه است و هر هنرمندی به فراخور خصیصه‌های شخصی‌اش آن را به اثر تزریق می‌کند.

یدالله کابلی از دیگر هنرمندان شرکت کننده در این نمایشگاه به شمار می‌رود. از او 3 اثر در نمایشگاه به چشم می‌خورد. از این هنرمند پیشکسوت و صاحب‌نام درباره تاثیرپذیری و اصولا ارتباط خوشنویسی و قرآن می‌پرسم. کابلی با تاکید براین که هنر خوشنویسی از گذشته تا امروز به عنوان وسیله‌ای برای ثبت ارزش‌های معنوی به شمار می‌رود، می‌گوید: یکی از عمده‌تری اتفاقاتی که در این عرصه از دیرباز به وقوع پیوسته است، نگارش کتابت وحی بوده است. روی این اصل است که برخی براین باورند خوشنویسی هنری قدسی به شمار می‌رود. در واقع، نگارش قرآن کریم به مدد خوشنویسی باعث شده است تا ارزش‌های خوشنویسی دوچندان شود و بر اعتبار خوشنویسان نیز افزوده شود. از هر زوایه‌ای که به هنر خوشنویسی نگاه می‌شود می‌توان دریافت که هنرمندان این عرصه همواره درحال پالایش ذهنی و روحی بوده‌اند و در فضایی روحانی و معنوی به ارائه اثر پرداخته‌اند. برآیند این فعالیت‌ها نیز کارهای ارزشمندی بوده‌ که متاثر از سخنان انبیا و همین طور اشعار شعرای بزرگ ما بوده است. در واقع، نمونه‌های کوشش و تلاش هنرمندان خوشنویس امروز به صورت مکتوب به چشم می‌خورد و قطعات مرقعات آن نیز در کتابخانه‌ها موجود است.

این هنرمند نامی درباره نمایشگاه «خوشنویسی مرکب‌استادان» نیز می‌گوید: نمایشگاه حاضر به واقع گلچینی از آثار استادان پیشکسوت و برجسته است که درعرصه خوشنویسی کارنامه درخشانی داشته و به تربیت هنرجویان متعددی پرداخته‌اند. خوشبختانه طی سال‌های اخیر، تلاش‌های هدفمند استادان در تربیت شاگردان برجسته در اقلام گوناگون ثلث، نسخ، شکسته و... به ثمر رسیده که در جای خود تحسین‌برانگیز است. نسل معاصر نیز با خلاقیت‌های فردی که دارد توانسته در کارهای نمایشگاهی به ارائه آثار مطلوبی دست زند.

وی درباره بازخوردهای این نمایشگاه نزد عامه مردم نیز تصریح می‌کند: این طور به نظر می‌رسد که نمایشگاه صرف نظر از مورد استقبال واقع شدن از سوی مخاطبان، توانسته نقطه دیداری برای شخصیت‌های برجسته خوشنویسی در‌کشورمان باشد. آن هم در شرایطی چنین نقطه دیدار میسر شده‌که مشکلات و وجود برخی دغدغه‌ها، جامعه خوشنویسی را به بن‌بست رسانده است. بنابراین نمایشگاه حاضر فضایی برای تعامل و ارتباط هنرمندان با یکدیگر نیز به شمار می‌رود. فراموش نکنیم‌ درد معاصرت و عدم درک توانمندی تا زمانی که بابصیرت و آگاهی توام نشود درمان نمی‌شود. به هرحال، در هر فضای گسترده فرهنگی اگر چنین مشکلاتی رخ دهد، متولیان و مسوولان بلند پایه باید به انجام مراقبه‌هایی بپردازند تا کانون عشقی مانند کانون انجمن خوشنویسان حفظ شود. آن هم کانونی که نیمه قرن الگوی آموزشی به شمار می‌رفته است. آن همدلی باید در میان اعضای انجمن خوشنویسان زنده شود و با کمک گرفتن از هنرمندان جوان و جلوگیری از سطحی‌نگری و بها‌ندادن به مشکلات کوچک می‌توان به ایجاد یک تشکل بزرگ امیدوار بود.

علی شیرازی دیگر هنرمندی است که 3 اثر از او در نمایشگاه به چشم می‌خورد. از میان 3 اثری که وی ارائه کرده، تنها یک اثر عنوان دارد و آن برگرفته از شعر معروف حافظ یعنی «از صدای سخن عشق ندیدم خوش‌تر» است. وی در هر 3 کار خود به شیوه نستعیلق به خلق اثر پرداخته است. شیرازی، خوشنویسی را به 2 نوع هنری و کاربردی تقسیم می‌کند و می‌گوید: به نظر می‌رسد برخورد هنرمند با خوشنویسی بستگی به نگاه هنری او دارد. از زمان پیدایش صنعت چاپ از دوره قاجار، عده‌ای از خطاطان به سمت این صنعت رفتند که محمدرضا کلهر یکی از آنها بود. البته همزمان با کلهر، کسانی نیز بودند که نگاهشان نسبت به خوشنویسی بیش از آن که کاربردی باشد هنری بود. اما به هرحال بخش هنری خوشنویسی برای ما به ارث نماند و به جای آن بخش کاربردی خوشنویسی به ما رسید.

وی می‌افزاید: در انجمن خوشنویسان اکثر استادان به تربیت افراد در حوزه خوشنویسی کاربردی می‌پرداخته‌اند. اما با ورود نرم‌افزارهای خوشنویسی کار این عده تعطیل شد. متاسفانه از این جهت عده‌ای که به تدریس چنین شیوه‌ای می‌پرداختند نتوانستند این معیشت را ادامه دهند و خوشبختانه از این جهت ابعاد هنری خوشنویسی نمایان‌تر و ارزشمندتر شده است. امروز خوشنویسی دیگر به اعتبار امضای هنرمند بستگی دارد. در واقع امروز در خوشنویسی وارد مرحله بهتری شده‌ایم و به سمت خوشنویسی هنری در حرکت هستیم. یکی از استادانی که در انجمن خوشنویسان همواره دارای نگاه هنری به خوشنویسی بوده استاد غلامحسین امیرخانی بوده است. ضمن این که استاد سید محمد احصایی از دیگر هنرمندانی بوده‌‌که به خوشنویسی نگاه هنری داشته است. این هنرمند با اشاره به این که موضوع نمایشگاه خوشنویسی این نمایشگاه برپایه قرآن کریم مبتنی بوده است، ادامه می‌دهد: درباره خوشنویسی قرآن هر دو وجه کاربردی و هنری صدق می‌کند. یعنی از رهگذر این دو وجه هم آثاری خلق می‌شده‌اند که دارای وجوه بارز هنری بوده‌اند و هم قرآن‌های کاربردی که صرفا به خاطر استفاده عموم به‌خط نسخ خوانا نوشته می‌شده‌اند.

در ادامه پای صحبت‌های ایرج نعیمایی دیگر هنرمند شرکت‌کننده در این نمایشگاه می‌نشینیم. او که معتقد است این نمایشگاه از 20 استاد برجسته در عرصه خوشنویسی شکل گرفته است، خاطرنشان می‌سازد: نکته‌ای که در این نمایشگاه به چشم می‌خورد، انواع گرایش‌های خوشنویسی است که هر استاد سعی کرده به فراخور تجربه و اشرافی که دارد به بهترین نحو به ارائه اثر بپردازد. این نمایشگاه به نوعی جزو معدود نمایشگاه‌هایی است که هنرمندان طراز اول در آن آثارشان را ارائه کرده‌اند. وی به پیوند خوشنویسی و قرآن اشاره می‌کند و عمده فعالیت خوشنویسان را از گذشته تا امروز در سایه‌سار قرآن قلمداد می‌کند. نعیمایی می‌گوید: تکامل خوشنویسی در سایه قرآن شکل گرفته است. به‌طوری که قرآن کریم همواره جزئی از خوشنویسی به شمار می‌رود و خوشنویسی را نمی‌شناسید که به خطاطی قرآن کریم نپرداخته باشد.

نعیمایی یکی از هنرمندان حاضر در نمایشگاه است که برخلاف دیگر هنرمندان به خط محقق در تابلوهای خود کار کرده است. از آنجا که این نوع خط در میان مخاطبان ناشناخته است، از او درباره جزئیات آن می‌پرسم. وی می‌گوید: همان طور که می‌دانید خط در ابتدای اسلام، کوفی بوده و قرآن‌ها عمدتا به وسیله خطوط کوفی نوشته می‌شده‌اند، ولی از قرن سوم به بعد با استخراج خطوط شش‌گانه،خط محقق نیز در‌ ردیف خطوط شش‌گانه قرار می‌گیرد و برخی خوشنویسان به سمت‌وسوی آن گرایش نشان می‌دهند. معنی محقق در‌خوشنویسی نیز یعنی تمام پهنای قلم در کلمات تحقق پیدا می‌کند. این نوع خط از قرن 4 تا 9 در حیطه کتابت رایج بوده است و اغلب کتیبه‌های معماری به وسیله این خط نگارش می‌شده‌اند و مشهورترین قرآن‌هایی که در فاصله زمانی این قرن‌ها به جای مانده به خط محقق بوده است. تفاوت خط محقق با ثلث در این است که در خط محقق، میزان دور به نسبت ثلث کمتر است.