مصر و قبطی‌ها، نگاهی به آینده

در زمان جمال عبدالناصر نیز سیاست تسامح بین قبطیان و مسلمانان دنبال شد، اما در دوران انور سادات سیاست تفرقه‌افکنی میان آنها حاکم بود و گروه‌های تندرو این اختلافات را دامن می‌زدند. در این دوران آتش اختلافات مذهبی بین مسلمانان و قبطی‌ها شعله‌ور شد و افراطیگری از سوی گروه‌های اسلامی ‌تندرو بر ضد اقلیت‌های مسیحی و قبطی به مرحله عمل درآمد. در زمان مبارک نیز مانند دوران انور سادات اختلافات فرقه‌ای و مذهبی بین مسلمانان و قبطی‌ها وجود داشت که در نتیجه آن مصر شاهد بدترین خشونت فرقه‌ای بر ضد قبطی‌ها بود.

چنانچه کلیسای اسکندریه سال 2011 به خاطر بمبگذاری ویران شد و تعداد زیادی از قبطیان کشته شدند. اکنون نیز به نظر می‌رسد پس از دوران مبارک دامنه تنش‌ها بین قبطی‌ها و مسلمانان و همچنین دولت مصر ادامه داشته باشد به طوری که در درگیری هفته گذشته بین قبطی‌ها و نیروهای امنیتی مصر، تظاهرات هزاران قبطی در قاهره و همچنین درگیری خونین میان طرفین ده‌ها نفر کشته و زخمی ‌شده‌اند. هر چند دلیل این درگیری‌ها تعطیلی یک کلیسا در استان «آسوان» مصر اعلام شده است، اما بی‌شک ریشه‌های گوناگونی داشته و می‌تواند پیامد‌هایی نیز به همراه داشته باشد.

در تهدیدات القاعده و تنش‌ها و درگیری‌های سال گذشته قبطی‌ها با مسلمانان تندرو و نیرو‌های سلفی، احمدالطیب، شیخ‌الازهر تهدیدات القاعده علیه کلیسای قبطی مصر را محکوم کرد. علاوه بر آن اخوان‌المسلمین نیز در بیانیه‌ای با عنوان «محافظت از مسیحیان مسوولیت اکثریت مسلمین»، تهدیدات القاعده را احمقانه خواند. اکنون نیز عصام العریان، نایب‌رئیس حزب آزادی و عدالت وابسته به اخوان‌المسلمین با محکوم‌کردن حوادث اخیر و دردناک توصیف‌کردن این حادثه تاکید کرده مشکلات ملی را باید از طریق گفت‌وگو و مذاکره و حاکمیت قانون حل کرد. از سوی دیگر الازهر نیز خواستار مذاکره رهبران مسلمان و مسیحی در مصر شده است. در این شرایط باید گفت مسلمانان و مسیحیان میانه‌رو در تنش‌های بین 2 مذهب نقشی ندارند و در هر دو طرف این تندروها هستند که باعث تداوم خشونت‌های فرقه‌ای در مصر می‌شوند.

در این بین باید به نقش حامیان منطقه‌ای جریان‌های سلفی در تداوم تنش فرقه‌ای و تخریب و آتش‌زدن کلیساها اشاره کرد. هر چند صالح‌بن عبدالعزیز آل‌شیخ، وزیر اوقاف عربستان سعودی اخیرا هرگونه کمک مالی عربستان به گروه‌های تندرو در مصر را رد کرد، اما مشخص است که ریاض در دهه گذشته و بویژه پس از انقلاب مصر کوشیده است تا با توسل به اهرم‌هایی همچون کمک مالی، اندیشه‌های وهابی را در مصر گسترش دهد به طوری که سلفی‌ها توانسته‌اند حزب النور را در برابر اخوان‌المسلمین تشکیل دهند.

قبطی‌های مسیحی حدود 10 درصد از جمعیت 80 میلیونی مصر را تشکیل می‌دهند. هر چند پیشینه حضور قبطی‌ها به تاریخ مصر برمی‌گردد، اما بی‌شک تحولات یک سده اخیر در نگرش‌های آنان تاثیراتی به‌جا گذاشته است. با توجه به نقش مالی، سیاسی و تجاری قبطی‌ها در مصر و حضور حدود 2 میلیون نفر قبطی مهاجر در خارج از این کشور (از جمله حدود 900 هزار نفر قبطی مهاجر در آمریکا) قبطی‌ها خواستار نقش پررنگ‌تری در کشور هستند. بخشی از قبطیان که در خارج از کشور به سر می‌برند تندرو بوده و خواهان تشکیل دولت جدایی‌طلب قبطی‌ها در جنوب مصر هستند. در این بین در یک سال اخیر و پس از تحولات مصر و همچنین جدایی جنوب سودان مسیحی از شمال مسلمان آن، لابی قبطی‌های آمریکا خواستار دولت خودمختار و حتی جدایی‌طلب در جنوب مصر بوده و قبطی‌های داخل مصر را برای جدایی‌طلبی و تشکیل ایالت خودمختار تحریک می‌کند. این لابی که رهبری آن بر عهده موریس صادق مصری‌الاصل است تلاش می‌کنند تا حمایت‌های بین‌المللی را برای تشکیل دولت جدید در جنوب مصر جلب کنند. هراس برخی از قبطی‌های داخل مصر از آینده این کشور و ترس از به قدرت رسیدن سلفی‌ها و افزایش فشار برآنان و همچنین وجود پاره‌ای از حمایت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی نیز آنان را مجاب کرده است تا در جستجوی اهداف خود در مصر پس از مبارک باشند. آنها می‌کوشند در سایه فروپاشی حکومت حسنی مبارک، تغییرات اساسی در مصر ایجاد کرده و قوانینی همچون محدودیت ساخت و ساز و ترمیم کلیساها و الزام قبطیان به خواندن زبان عربی را لغو کنند یا این‌که با پیگیری تشکیل منطقه خودمختار، تکلم به زبان قبطی و... حتی دولت جدایی‌طلب قبطی‌ها در جنوب از مصر جدا شوند.

همچنان که در تنش‌های اخیر هیلاری کلینتون، وزیر امور خارجه آمریکا درباره رویدادهای خشونت‌بار فرقه‌ای در مصر تذکر داد و پیشنهادی برای محافظت از کلیساهای مسیحیان و مناطق حیاتی توسط نیروهای آمریکایی را مطرح کرد باید گفت که لابی قبطی‌ها در آمریکا و سیاست‌های خاورمیانه‌ای آمریکا فشارهایی را بر قاهره به منظور پذیرش خواسته‌های مسیحیان قبطی به عمل خواهد آورد. در این بین رژیم صهیونیستی نیز که یکی از راهبردهای خود در سیاست خارجی‌اش حمایت از نقش اقلیت‌ها در منطقه است، می‌کوشد تا حمایت‌هایی پنهان و پیدا از قبطی‌ها در مصر به عمل آورد.

حال که پس از سقوط حسنی مبارک، مصر دچار اختلاف شده و گروه‌های مختلف اسلامی، ملی، لائیک، قبطی و مسیحی تلاش می‌کنند تا هریک جایگاه جدید و بهتری را در مصر به دست آورند وظیفه ساختار سیاسی و نقش شورای نظامی‌ حاکم بر این کشور بیش از هرزمانی پررنگ شده است. در این شرایط باید گفت به هر میزانی که دامنه شکاف بین مسلمانان و مسیحیان قبطی در کشور بیشتر شود و حملات جریان‌های تندرو مسلمان و مسیحی نیز گسترش یابد و در کنار آن بازی بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی در حمایت از جریان‌های تندرو در مصر افزایش یابد منافع مصری‌ها و آینده این کشور در معرض خطر بیشتری قرار می‌گیرد، چرا که غرب، کلیسای واتیکان و دولت‌های غربی مسلما منافع قبطی‌ها را در مصر مدنظر قرار می‌دهد. در این بین اگر دامنه تنش‌های فرقه‌ای در این کشور وابسته به درآمد گردشگری و کمک‌های خارجی افزایش یابد مسلما این امر تاثیرات زیادی بر اقتصاد، سیاست و اجتماع این کشور خواهد گذاشت و واگرایی‌های سیاسی، اجتماعی و امنیتی را بین مسلمانان و مسیحیان افزایش می‌دهد. این مساله همچنین محملی برای افزایش خواسته‌های قبطی‌ها از دولت مصر و حتی جدایی‌طلبی آنان می‌شود امری که به نوبه خود می‌تواند روند مردمسالاری را در مصر متوقف کند و زمینه تداوم و برگشت اقتدارگرایی در این کشور را فراهم سازد.

علی رمضانی / جام‌جم